برگزاری دوره‌های تخصصی برخط سکه‌شناسی و خوانش اسناد فارسی در دانشگاه بمبئی؛ گامی در پاسداشت میراث مکتوب ایران و هند

هند یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های اسناد، نسخه‌های خطی و آثار مکتوب زبان فارسی در جهان را در اختیار دارد. بیش از هشت قرن، زبان فارسی نه تنها زبان ادب و فرهنگ، بلکه زبان رسمی حکومت، دیوان‌سالاری، قضاوت، اقتصاد، تجارت و روابط سیاسی در بخش وسیعی از شبه‌قاره هند بوده است. امروزه صدها هزار سند تاریخی، فرمان‌های سلطنتی، وقف‌نامه‌ها، قباله‌ها، نامه‌های دیوانی، کتیبه‌ها، مهرها و سکه‌های تاریخی که در کتابخانه‌ها، موزه‌ها و آرشیوهای هند نگهداری می‌شوند، به زبان فارسی نوشته شده‌اند و بخش مهمی از هویت تاریخی و تمدنی این کشور را تشکیل می‌دهند.

با وجود این میراث عظیم، یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز مراکز علمی و پژوهشی هند، کمبود متخصصانی است که بتوانند این اسناد را به‌درستی بخوانند، تحلیل کنند و در اختیار جامعه علمی قرار دهند. بسیاری از این منابع تاکنون ناشناخته مانده‌اند یا به دلیل نبود کارشناسان مسلط به زبان فارسی و شیوه‌های نگارش قدیم، هنوز مورد مطالعه دقیق قرار نگرفته‌اند. از این‌رو، فراگیری زبان و ادبیات فارسی دیگر تنها به معنای آموختن یک زبان خارجی نیست، بلکه ابزاری اساسی برای دسترسی به بخش مهمی از تاریخ، فرهنگ، اقتصاد، حقوق، هنر و تمدن هند به شمار می‌آید.

در این میان، سکه‌شناسی و خوانش اسناد تاریخی از مهم‌ترین شاخه‌های مطالعات میان‌رشته‌ای هستند که بدون تسلط بر زبان فارسی، پژوهش در آن‌ها تقریباً امکان‌پذیر نیست. سکه‌ها تنها ابزار مبادلات اقتصادی نبوده‌اند، بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره حکومت‌ها، ساختار اقتصادی، اعتقادات دینی، هنر، خوشنویسی، نظام پولی، جغرافیای تاریخی و روابط سیاسی هر دوره در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. همچنین اسناد تاریخی فارسی، آیینه‌ای روشن از ساختار اداری، نظام حقوقی، مناسبات اجتماعی و فرهنگی و شیوه زندگی مردم هند در دوره‌های مختلف تاریخی هستند.

با توجه به این ضرورت علمی، دپارتمان زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی به ریاست دکتر سکینه امتیاز خان، اقدام به برگزاری دو دوره تخصصی برخط سکه‌شناسی و خوانش اسناد و مدارک فارسی کرده است؛ دوره‌هایی که با هدف تربیت نسل جدیدی از پژوهشگران و متخصصان این حوزه طراحی شده‌اند.

این دوره‌ها با استقبال گسترده دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های زبان و ادبیات فارسی، تاریخ، باستان‌شناسی، حقوق، موزه‌داری، آرشیوداری، مطالعات اسلامی، ایران‌شناسی و میراث فرهنگی روبه‌رو شده است. علاوه بر شرکت‌کنندگان از ایالت‌های مختلف هند، شماری از علاقه‌مندان و پژوهشگران سایر کشورها نیز به دلیل برگزاری برخط کلاس‌ها در این برنامه آموزشی ثبت‌نام کرده‌اند.

دوره خوانش اسناد تاریخی فارسی را آقای نیکل پراچپه، از پژوهشگران باسابقه اسناد تاریخی هند، تدریس می‌کنند. در این دوره، شرکت‌کنندگان با انواع خطوط و شیوه‌های نگارش فارسی، اصطلاحات حقوقی و دیوانی، ساختار فرمان‌های حکومتی، وقف‌نامه‌ها، قباله‌ها، اسناد قضایی و مکاتبات اداری آشنا می‌شوند و مهارت لازم برای خوانش، تحلیل و مستندسازی این منابع ارزشمند را به دست می‌آورند.

دوره سکه‌شناسی نیز توسط آقای نیکل دیکشیت، پژوهشگر برجسته تاریخ اقتصادی و سکه‌شناسی هند، برگزار می‌شود. ایشان با سال‌ها تجربه در مطالعه و طبقه‌بندی سکه‌های تاریخی و تسلط بر زبان فارسی، دانشجویان را با روش‌های علمی شناسایی سکه‌ها، تحلیل کتیبه‌های فارسی، القاب پادشاهان، ضرابخانه‌ها، تاریخ ضرب سکه و ارزش تاریخی آن‌ها آشنا خواهند کرد. آقای دیکشیت پیش‌تر در سفری علمی به جمهوری اسلامی ایران از موزه‌ها، محوطه‌های باستانی و مراکز پژوهشی بازدید کرده و مطالعات خود را در زمینه میراث مشترک ایران و هند گسترش داده است.

یکی از ویژگی‌های ارزشمند این دوره‌ها، همکاری نزدیک دپارتمان زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی با خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی است. در همین راستا، طی دیداری که چندی پیش میان مسئولان خانه فرهنگ و دکتر سکینه امتیاز خان برگزار شد، مجموعه‌ای از کیت‌های آموزشی سکه‌شناسی شامل نمونه‌های بازسازی‌شده سکه‌های تاریخی همراه با توضیحات علمی و آموزشی به این دپارتمان اهدا شد تا دانشجویان علاوه بر آموزش نظری، بتوانند با مشاهده و بررسی عملی، شناخت دقیق‌تری از ویژگی‌های سکه‌های تاریخی به دست آورند.

این دوره‌ها به مدت چهار ماه و نیم و به‌صورت کاملاً برخط برگزار می‌شوند. برنامه آموزشی شامل کلاس‌های نظری، کارگاه‌های تخصصی، تحلیل نمونه‌های واقعی اسناد و سکه‌ها، انجام پژوهش‌های مستقل و ارائه مقالات علمی است. در پایان دوره نیز شرکت‌کنندگان پس از موفقیت در آزمون‌های کتبی و شفاهی و ارائه پژوهش علمی، موفق به دریافت گواهینامه رسمی دانشگاه بمبئی خواهند شد. قرار است این دوره ها از هفته سوم ژوئیه آغاز شود.

بی‌تردید، برگزاری چنین دوره‌هایی تنها یک برنامه آموزشی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری علمی برای حفظ و احیای میراث مشترک ایران و هند است. تربیت پژوهشگرانی که بتوانند زبان فارسی را در خدمت مطالعات تاریخی، باستان‌شناسی، موزه‌داری و آرشیوشناسی به کار گیرند، زمینه شناسایی و انتشار هزاران سند و اثر ارزشمند را فراهم خواهد کرد؛ آثاری که می‌توانند ابعاد تازه‌ای از تاریخ و تمدن دو ملت را روشن سازند. از این منظر، آموزش زبان فارسی و مهارت‌های تخصصی مرتبط با آن، نه تنها ضرورتی دانشگاهی، بلکه مسئولیتی فرهنگی در پاسداری از یکی از غنی‌ترین میراث‌های مکتوب جهان به شمار می‌آید.

علاقمندان می توانند جهت ثبت نام به آدرس https://muugadmission.samarth.edu.in/index.php/site/login مراجعه فرمایند.