در میان این سه، خوشحالخان ختک جایگاهی کاملاً ممتاز دارد. او را «بابای ادبیات پشتو»، «صاحب رزم و بزم» و «پدر هویت ملی پشتون» مینامند. اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، جایگاه بلند محبت اهلبیت(ع) در منظومه فکری اوست. برخلاف تصور برخی که خوشحالخان را تنها شاعر شمشیر، سیاست و مبارزه میشناسند، اشعار منتشرشده از او نشان میدهد که سراسر اندیشه وی با عشق به خاندان پیامبر اکرم(ص) آمیخته است و این محبت را نه یک گرایش مذهبی، بلکه بخشی از ایمان اسلامی میداند.
خوشحالخان؛ شاعر شمشیر و قلم
خوشحالخان ختک در سال ۱۰۲۲ هجری قمری (۱۶۱۳ میلادی) در خاندان ختک دیده به جهان گشود. او در کنار فرماندهی نظامی، پزشکی، سیاست، فلسفه، اخلاق، عرفان و ادبیات، که هم در زبان پشتو و هم در زبان فارسی شعر سروده است و بیش از سیصد اثر از خود به یادگار گذاشت. کمتر شاعری در جهان اسلام را میتوان یافت که هم در میدان جنگ فرمانده باشد و هم در میدان ادب، بنیانگذار یک مکتب.
اما نکته مهم این است که خوشحالخان هرگز میان حماسه و معنویت جدایی قائل نیست. همان کسی که در برابر امپراتوری مغول میایستد، در شعر خود بارها به خاندان پیامبر(ص) عشق میورزد و خود را خاکسار آستان آنان معرفی میکند.
محبت اهلبیت؛ محور ایمان
در مجموعه اشعار گردآوری شده خوشحالخان ختک، به وضوح دیده می شود که وی محبت اهلبیت را بخشی از حقیقت ایمان میدانست. او در اشعار متعدد، نام حضرت علی(ع)، حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را با نهایت احترام ذکر میکند و معتقد است که انسان بدون محبت آنان به کمال معنوی نمیرسد.
در یکی از ابیات وی، چنین آمده است:
زه دوستدار د ده د آل یم
په دوستۍ کې یې خوشحال یم
ترجمه: «من دوستدار خاندان رسول خدا هستم و همین دوستی، مایه خوشحالی و افتخار من است.»
خوشحالخان محبت اهلبیت را نه صرفاً یک احساس، بلکه بخشی از هویت دینی خویش میدانست. وی آشکارا خود را «دوستدار آل محمد» معرفی میکند و این محبت را مایه افتخار خویش میشمارد. همین تعبیر، کلید فهم بسیاری از اشعار اوست؛ زیرا در سراسر دیوانش، نام خاندان پیامبر با تکریم و ستایش همراه است.
خوشحالخان در کنار پایبندی به سنت اهلسنت، محبت اهلبیت را لازمه ایمان میداند و هیچ تعارضی میان این دو نمیبیند. از نگاه او، پیروی از سنت پیامبر(ص) بدون محبت خاندان ایشان کامل نیست.
زه خوشحال خټک په حب د اهل بیتو
خارجی او رافضی کړم اخراجی
ترجمه نثری: «من، خوشحال ختک، به سبب محبت اهلبیت، از سوی گروهی "رافضی" و از سوی گروهی دیگر "خارجی" خوانده شدم؛ اما این نسبتها هرگز مرا از دوستی خاندان پیامبر بازنمیدارد.»
این بیت، تنها یک بیان شاعرانه نیست؛ بلکه نوعی اعلام موضع اعتقادی است. خوشحالخان نشان میدهد که محبت اهلبیت را فراتر از تعصبات فرقهای میداند و حاضر است برای این محبت، هرگونه تهمت و ملامت را تحمل کند.
پاک سنی هغه آدم دی
چې د آل په عشق محکم دی
ترجمه: «سنیِ حقیقی آن کسی است که در محبت خاندان پیامبر استوار باشد.»
این بیت از مهمترین اشعار خوشحالخان در تبیین نگاه او به محبت اهلبیت است و نشان میدهد که از دیدگاه وی، عشق به آل محمد(ص) نه تنها با باور اهلسنت منافاتی ندارد، بلکه لازمه آن است.
در موضوع پنجتن پاک نیز مشهورترین بیت او چنین است:
د خوشحال خټک دې حشر له هغو شی
چې دوستدار د پنجتن پاک، چهارده معصوم وی
ترجمه: «خداوند خوشحال ختک را در روز رستاخیز با کسانی محشور گرداند که دوستدار پنجتن پاک و چهارده معصوم هستند.»
این بیت از مهمترین اسناد ادبی در دیوان خوشحالخان درباره جایگاه اهلبیت است؛ زیرا شاعر، آرزوی نهایی خود را همنشینی با دوستداران خاندان پیامبر قرار میدهد و رستگاری را در همین مسیر میجوید.
در موضوع دوازده امام نیز این بیت بسیار مهم آمده است:
محبت د خاندان لرم په زړه کې
دولس واړه امامان مې دی بصر
ترجمه: «محبت خاندان پیامبر را در دل دارم و هر دوازده امام را چراغ بصیرت و بینش خود میدانم.»
همچنین بیت دیگری که نویسنده اندیال ذیل بحث امامت نقل کرده است:
تر مهدی پورې یوولس دی یا دولس
چې همه واړه د دنیا د دین سرور دی
ترجمه: «تا حضرت مهدی، یازده یا دوازده پیشوا هستند که همگی سروران دین و دنیای مردماند.»
اشعار خوشحالخان این حقیقت را آشکار میکند که محبت امام حسین علیهالسلام در اندیشه خوشحالخان ختک، موضوعی جدا از محبت پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نیست، بلکه ادامه طبیعی همان عشق و ولایتی است که سراسر دیوان او را فرا گرفته است. خوشحالخان، خاندان پیامبر را یک مجموعه بههمپیوسته میبیند؛ از رسول اکرم(ص) و حضرت فاطمه زهرا(س) و امیرالمؤمنین علی(ع) گرفته تا امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و دیگر امامان از نسل آن حضرت. از همین رو، هرگاه از فضیلت اهلبیت سخن میگوید، در حقیقت مکتبی را ترسیم میکند که اوج تجلی آن در نهضت عاشورا و قیام امام حسین علیهالسلام نمایان شده است.
اگر خوشحالخان امام حسین(ع) را جداگانه کمتر نام میبرد، به این دلیل نیست که جایگاه آن حضرت را کمتر میداند؛ بلکه امام حسین(ع) را در منظومه کامل اهلبیت میبیند و عاشورا را عالیترین جلوه همان مکتب میشناسد. در این نگرش، قیام سیدالشهدا علیهالسلام، ثمره ایمان، ولایت، عدالت و وفاداری به رسالت پیامبر اکرم(ص) است و به همین سبب، هرکس دوستدار راستین اهلبیت باشد، ناگزیر عاشورا را نیز مکتب آزادگی و عزت خواهد دانست.
گردآوری: خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در پیشاور
منابع:
بینوا، عبدالرؤف، خوشحال خان ختک چه می گوید؟، چاپ کابل سال 1329
https://en.wikipedia.org/
د آل په عشق محکم سنی، https://andyal.com/
خوشحال بابا او پنجتن پاک چهارده معصوم، https://andyal.com/
https://www.gpukhto.com
نظر شما