انتشارات «Büyüyenay» ترکیه در اقدامی ارزنده، مجموعه‌ای پنج‌جلدی از اشعار شاعران سبک هندی را، همراه با ترجمه منثور این اشعار به زبان ترکی، منتشر کرد.
این مجموعه که به انتخاب و ترجمه مصطفی خلوصی افندی در سال‌های نخست جمهوری ترکیه منتشر شده بود، اکنون با ویرایش و اهتمام دکتر تورقای شفق و دکتر امرالله یاقوت، از استادان و پژوهشگران شناخته‌شده ادبیات فارسی در ترکیه، بار دیگر به زیور طبع آراسته شده است.
جلد نخست این مجموعه به اشعار عرفی شیرازی اختصاص دارد. در این جلد، علاوه بر گزیده‌ای از اشعار عرفی شیرازی، زندگی‌نامه این شاعر ایرانی نیز مورد بررسی قرار گرفته است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «عرفی شیرازی (۱۵۵۶–۱۵۹۱)، از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین چهره‌های مکتب ادبی سبک هندی در سده شانزدهم میلادی است. آوازه او از سرزمین هند، که بخش عمده زندگی خود را در آن سپری کرد، فراتر رفت و به قلمروهای صفوی، عثمانی، خراسان و ماوراءالنهر نیز رسید. عرفی از نمایندگان اندیشه شعری‌ای است که میراث شعر کلاسیک را بر پایه ژرفای اندیشه، خیال‌های لطیف، تشبیه‌های پیچیده و مضامین بدیع بازآفرینی کرد. شاعران سبک هندی بیش از لفظ، به معنا توجه داشتند و با به‌کارگیری ترکیب‌ها و تشبیه‌های نو و بی‌سابقه، در پی کشف «معانی بیگانه»؛ یعنی معانی‌ای بودند که به‌آسانی به ذهن خطور نکند و راز خود را بی‌درنگ آشکار نسازد. عرفی نیز همچون دیگر شاعران این سبک، اشعاری سرود که مخاطب را به تأمل وامی‌داشت و فهم آن‌ها مستلزم کوشش ذهنی و برخورداری از قدرت تداعی و تفسیر بود.»
جلد دوم مجموعه به فیضی هندی، از شناخته‌شده‌ترین شاعران سبک هندی، اختصاص دارد. فیضی هندی (۱۵۴۷–۱۵۹۵)، از برجسته‌ترین چهره‌های عصر اکبرشاه در هند گورکانی بود. او شاعری متفکر به شمار می‌رفت که با سرودن اشعاری حکمی، فلسفی و آمیخته با ژرفای عرفانی، استدلال فلسفی را با زیبایی‌شناسی شعر درهم آمیخت و از شعر به‌عنوان زبانی برای بیان حکمت بهره گرفت.
جلد سوم این اثر نیز با منتخب اشعار کلیم همدانی (درگذشته ۱۶۵۱ م.)، از برجسته‌ترین نمایندگان سبک هندی در سده هفدهم میلادی و از شاعران دربار شاه‌جهان، منتشر شده است. در این جلد، در معرفی کلیم همدانی تأکید شده است که «جهان شعری او آمیزه‌ای از تصویرپردازی‌های فشرده و پرمایه با بیانی کوتاه، نافذ و حکمت‌آمیز است. وی در روزگار خود، به سبب ژرفای معانی و نوآوری در بیان، شایسته لقب‌های «خلاقِ ثانیِ معانی» و «ملک‌الشعرا» شناخته می‌شد.»
جلد چهارم مجموعه به ترجمه منتخبی از اشعار صائب تبریزی اختصاص یافته است. صائب تبریزی (۱۶۰۱–۱۶۷۶)، از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین شاعران زبان فارسی و از نامدارترین شاعران عصر صفوی به شمار می‌رود. ویراستار مجموعه، صائب تبریزی را به‌عنوان یکی از شاعرانی که «در قلمرو ادبیات فارسی مکتبی نو بنیان نهاد و به یکی از برجسته‌ترین نمایندگان سبک هندی بدل شد» معرفی کرده و می‌افزاید: «او با مهارت کم‌نظیر خود در آفرینش صنایع لفظی و معنوی، بهره‌گیری از تخیلی گسترده و ابداع مضامین و تصویرهای تازه، تأثیری عمیق بر شاعران ایران، هند، آذربایجان و آسیای مرکزی بر جای گذاشت.»
جلد واپسین این مجموعه ارزشمند نیز به اشعار و زندگی میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی (۱۶۴۴–۱۷۲۰) اختصاص یافته است. در ابتدای این اثر تأکید شده است که «بیدل دهلوی به سبب سروده‌های فارسی خود از مهم‌ترین شاعران شبه‌قاره هند به شمار می‌آید و به‌ویژه با اشعار عرفانی‌اش، افزون بر هند، در افغانستان و ماوراءالنهر نیز با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شد... بیدل دهلوی
نیز همچون دیگر شاعران سبک هندی، اشعاری سرود که مخاطب را به اندیشیدن وامی‌داشت و فهم آن‌ها نیازمند کوشش ذهنی بود؛ اشعاری پوشیده و سرشار از تداعی‌های گسترده و چندلایه.»
معرفی مترجم مجموعه
این مجموعه پنج‌جلدی به همت و ترجمه مصطفی خلوصی افندی در سال‌های نخست جمهوری ترکیه منتشر شده است. مصطفی خلوصی افندی در سال ۱۸۷۹ در شهر ریزه به دنیا آمد. او دانشمندی بود که به زبان فارسی تسلط کامل داشت و در زمینه‌های کتاب‌فروشی نسخه‌های خطی، صحافی، وکالت و مترجمی فعالیت می‌کرد. وی در سوم مارس ۱۹۴۹، در سن ۷۰ سالگی، درگذشت.
خلوصی بیگ را می‌توان نخستین شخصی دانست که تلاش‌های عملی و فردی او برای پایه‌گذاری صنعت چای در ترکیه، به‌طور مستند، قابل شناسایی است. او که در آن زمان ریاست اتاق بازرگانی ریزه را بر عهده داشت، با توجه به شباهت شرایط اقلیمی ریزه و باتومی، در سال ۱۹۱۲ مقداری بذر چای را در جیب کت خود از باتومی به ریزه آورد و برای نخستین بار آن‌ها را در باغ خانه‌اش کشت کرد. تلاش‌های خلوصی بیگ خیلی زود به نتیجه رسید و جوانه‌های چای شروع به رشد کردند.
خلوصی بیگ که پس از تصویب قانون نام خانوادگی، نام خانوادگی «قره‌دنیز» را برگزید، در سال ۱۹۲۹ به استانبول نقل مکان کرد. تا پیش از آن، فرصت یافته بود در فعالیت‌های مرتبط با توسعه چای‌کاری در ریزه و نیز اقدامات منتهی به تصویب قانون چای در سال ۱۹۲۴ مشارکت داشته باشد. او سپس با کتاب‌هایی که طی سال‌ها در کتابخانه شخصی خود گرد آورده بود، در محله بایزید استانبول کتاب‌فروشی نسخه‌های خطی و صحافی تأسیس کرد.
مترجم این اثر، خلوصی قره‌دنیز، زندگی بسیار پرتحرک و پرفرازونشیبی داشت. تحصیل، اشتغال در مناصب دولتی، فعالیت‌هایی با هدف کمک به پیشرفت حیات آموزشی و فرهنگی کشور، تصدی مقام شهرداری و محاکمه در دادگاه استقلال، از جمله مهم‌ترین فرازهای زندگی او بود. خلوصی افندی در کنار مسئولیت‌های رسمی خود، به ترجمه آثاری از فارسی و عربی نیز پرداخت و به‌ویژه ترجمه آثار ادبی، از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که چهره فرهنگی او را تا امروز ماندگار ساخته است. بررسی ترجمه‌های او نشان می‌دهد که خلوصی افندی بر شعر کلاسیک فارسی و ترکی تسلط داشت و با حساسیت زبانی و رویکرد انتقادی‌ای که گاه در ترجمه‌هایش آشکار می‌شود، هم شیوه‌ای برای ترجمه و هم امکان خوانشی آگاهانه را در اختیار مخاطبان قرار می‌داد.
خلوصی قره‌دنیز، علاوه بر این مجموعه پنج‌جلدی، کتاب مجالس سبعه اثر مولانا جلال‌الدین محمد بلخی را نیز با عنوان «هفت اندرز» به زبان ترکی برگردانده است. این اثر نیز از سوی انتشارات «Büyüyenay» و با ویراستاری فاتح ییلدیز منتشر شده است.
انتشار این مجموعه پنج‌جلدی از اشعار شاعران سبک هندی را می‌توان نخستین تلاش جدی و نظام‌مند برای معرفی عمومی این مکتب ادبی در فضای فرهنگی و ادبی معاصر ترکیه دانست. اهمیت این اقدام تنها در انتشار ترجمه آثار چند شاعر برجسته فارسی‌زبان خلاصه نمی‌شود، بلکه از آن جهت نیز قابل توجه است که یکی از مهم‌ترین جریان‌های تاریخ شعر فارسی را در قالبی منسجم و همراه با معرفی ادبی و تاریخی آن در اختیار مخاطبان ترک‌زبان قرار می‌دهد. احیای ترجمه‌های ارزشمند مصطفی خلوصی افندی و انتشار دوباره آن‌ها با ویرایشی علمی، می‌تواند زمینه آشنایی نسل جدید پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات در ترکیه با سنت شعری سبک هندی را فراهم کرده و به توسعه مطالعات تطبیقی ادبیات فارسی و ترکی، تقویت تعاملات علمی و فرهنگی میان دو کشور و بازشناسی بهتر میراث مشترک فرهنگی ایران و ترکیه یاری رساند.
واحد ترجمه و پژوهش رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در آنکارا
نظر شما