تحولات دو سال اخیر نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در ترکیه دیگر صرفاً موضوعی مربوط به شرکت‌های فناوری نیست، بلکه به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مباحث مهم حوزه سینما، سریال و انیمیشن است. توجه رسانه‌های تخصصی، برگزاری نشست‌های حرفه‌ای، ورود شرکت‌های بزرگ تولیدکننده به پروژه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و ساخته‌شدن نخستین نمونه‌های عملی، نشان می‌دهد که بخش دیداری ـ شنیداری ترکیه می‌کوشد خود را برای مرحله تازه‌ای از تحول فناوری آماده کند. در این نگاه، هوش مصنوعی فقط وسیله‌ای برای کاهش هزینه‌ها نیست، بلکه ابزاری تلقی می‌شود که می‌تواند شیوه تولید تصویر، طراحی صحنه، روایت داستان و حتی مناسبات اقتصادی صنعت فیلم را تغییر دهد.
یکی از نشانه‌های روشن این توجه، اختصاص پرونده‌ای از سوی خبرگزاری آناتولی در اوت ۲۰۲۶ به موضوع «هوش مصنوعی و سینما» است. در این پرونده، روندهای موجود در چین، هند و اندونزی بررسی شده و به استفاده از هوش مصنوعی در نگارش فیلمنامه، طراحی شخصیت، صداگذاری و تدوین اشاره شده است. بر اساس این گزارش، تنها در ژانویه ۲۰۲۶ بیش از ۱۴ هزار و ۶۰۰ سریال کوتاه مبتنی بر هوش مصنوعی در چین منتشر شده و تا فوریه شمار آثار در گردش این حوزه به ۱۲۷ هزار و ۸۰۰ عنوان رسیده بود. چنین ارقامی از نگاه فعالان ترک اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد تولید مبتنی بر هوش مصنوعی در برخی بازارهای آسیایی از مرحله تجربه محدود گذشته و در حال تبدیل‌شدن به یک الگوی صنعتی است.
هم‌زمان، در ترکیه نیز بحث از سطح نظری فراتر رفته است. در ژوئیه ۲۰۲۶ و در چارچوب هشتمین دوره «TRT 12 Punto»، که از مهم‌ترین برنامه‌های توسعه فیلمنامه و تولید مشترک شبکه دولتی TRT محسوب می‌شود، پنلی با عنوان «از خیال تا تصویر: امکانات تازه تولید با هوش مصنوعی» برگزار شد. در این نشست، کاربردهای جاری هوش مصنوعی در سینما، تبلیغات و انیمیشن، دشواری‌های فنی، هزینه‌ها و آینده این فناوری بررسی شد. اهمیت این نشست در آن است که موضوع هوش مصنوعی به یکی از پلتفرم‌های رسمی و حرفه‌ای صنعت سینمای ترکیه راه یافته و دیگر صرفاً دغدغه شرکت‌های کوچک فناوری نیست.
در این نشست، سلمن اجیرلی، تهیه‌کننده تأکید کرد که برخلاف تصور عمومی، تولید حرفه‌ای با هوش مصنوعی الزاماً ساده یا ارزان نیست و برای رسیدن به نتیجه مناسب، آزمایش‌های فراوان، نیروی انسانی متخصص و هزینه قابل توجه لازم است. از نظر او، هوش مصنوعی باید به‌عنوان «ابزار» در اختیار سینماگر دیده شود، نه جایگزین کارگردان و خلاقیت انسانی. همچنان دانش سینماتوگرافی، نور، کادربندی، طراحی لباس و انتخاب مکان ضروری است، زیرا فناوری خود به‌تنهایی تصمیم هنری نمی‌گیرد و نیازمند هدایت دقیق انسان است. در عین حال، همین ابزار می‌تواند محدودیت‌های مربوط به بودجه، زمان، مکان و امکانات فنی را کاهش داده و اجرای صحنه‌هایی را که پیش‌تر بسیار دشوار یا پرهزینه بودند امکان‌پذیر کند.
نمونه دیگر، تجربه شرکت Siyahmartı در حوزه انیمیشن است. نورالله ینیهان، بنیان‌گذار این استودیو، اعلام کرده که در فیلم مشترک با TRT با عنوان «Nasreddin Hoca Zaman Yolcusu: Sihirli Lamba» از روشی ترکیبی استفاده شده است؛ بدین معنا که ابتدا انیماتورها حرکت‌ها و عناصر اصلی را طراحی کرده‌اند و سپس فرآیندهای تصویرسازی و رندر با کمک هوش مصنوعی انجام شده است. به گفته او، در آینده حتی تولید فیلم‌های بلند که از ابتدا تا انتها مبتنی بر هوش مصنوعی باشند اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. وی همچنین هشدار داده است که ترکیه باید با سرعت بیشتری خود را با این تغییر سازگار کند، زیرا کشورهایی چون چین و هند در این عرصه با شتاب زیادی در حال پیشرفت هستند.
اما شاید مهم‌ترین تجربه عملی ترکیه تا امروز پروژه «Castle Walls» یا «Surlar» باشد. این پروژه از سوی AI Yapım، شرکت وابسته به مجموعه شناخته‌شده Ay Yapım، توسعه یافته است. داستان اثر حول قلعه تاریخی الموت در ایران شکل می‌گیرد. در روند تولید آن مجموعه‌ای گسترده از ابزارهای هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گرفته است: ChatGPT برای توسعه پرامپت و غنی‌سازی ایده‌ها، MidJourney برای جست‌وجوی بصری، Runway و Google
Nano Banana برای ترکیب شخصیت‌ها، Veo، Kling، ComfyUI و Topaz برای تولید و پردازش تصویر و ElevenLabs برای صداگذاری و دوبله. افزون بر این، شرکت سازنده ابزار اختصاصی storyboard و یک مدل ویدئویی موسوم به AYDNA 1.0 را با استفاده از آرشیو دارای مجوز خود توسعه داده است.
اهمیت «Castle Walls» فقط در استفاده از فناوری نیست. این پروژه نشان می‌دهد یکی از شرکت‌های بزرگ و باسابقه صنعت سریال ترکیه برای فعالیت در این حوزه، ساختار سازمانی جداگانه‌ای ایجاد کرده و به توسعه ابزارهای اختصاصی نیز روی آورده است. چنین اقدامی نشان می‌دهد بخشی از صنعت تولید محتوای ترکیه هوش مصنوعی را نه یک جریان زودگذر، بلکه بخشی از زیرساخت آینده تولید می‌بیند. نسخه منتشرشده این پروژه در سال ۲۰۲۶ از طریق Prime Video در دسترس مخاطبان جهانی قرار گرفت و رسانه‌های ترکیه آن را یکی از نخستین نمونه‌های سریال تولیدشده به شکل گسترده با فناوری‌های هوش مصنوعی و عرضه‌شده در یک پلتفرم جهانی معرفی کردند.
در عین حال، رویکرد موجود در ترکیه به هوش مصنوعی کاملاً خوش‌بینانه نیست. مسئله جایگاه انسان در تولید هنری همچنان از مهم‌ترین محورهای بحث است. بیرول گوون، تهیه‌کننده و فیلمنامه‌نویس شناخته‌شده ترک، معتقد است هوش مصنوعی مستقیماً شغل سینماگران را از میان نخواهد برد، اما کسانی که توانایی استفاده مؤثر از آن را داشته باشند ممکن است جای کسانی را بگیرند که از این ابزار استفاده نمی‌کنند. از نظر او، هوش مصنوعی می‌تواند ساخت فیلم را آسان‌تر و ارزان‌تر کند و حتی ساخت آثاری را ممکن سازد که پیش‌تر به دلیل محدودیت‌های تولید عملی نبودند. با این حال، او هوش مصنوعی را مشابه دوربین می‌داند: ابزاری مشترک که افراد مختلف با استفاده از آن آثار کاملاً متفاوتی تولید می‌کنند. عنصر تعیین‌کننده همچنان تجربه، دغدغه و جهان ذهنی انسان است.
این دیدگاه با بحث جهانی پیرامون هوش مصنوعی و سینما نیز همخوان است. گزارش آناتولی بر این نکته تأکید می‌کند که فناوری‌های مولد می‌توانند موانع مالی و فنی تولید را کاهش دهند و فرصت بیشتری برای روایت داستان‌های محلی، زبان‌های کوچک‌تر و فرهنگ‌هایی فراهم کنند که تاکنون دسترسی کمتری به بازار جهانی داشته‌اند. از این منظر، هوش مصنوعی می‌تواند به ابزاری برای «محلی‌سازی تولید و جهانی‌سازی توزیع» تبدیل شود. اما در مقابل، نگرانی‌هایی نیز درباره افت کیفیت، کاهش عمق عاطفی شخصیت‌ها و تبدیل تولید فرهنگی به مجموعه‌ای از محصولات مشابه و استانداردشده مطرح شده است.
در مجموع، شواهد نشان می‌دهد صنعت فیلم و سریال ترکیه اکنون در مرحله «آزمایش فعال» هوش مصنوعی قرار دارد. هنوز نمی‌توان از شکل‌گیری یک صنعت گسترده فیلم‌سازی تماماً مبتنی بر AI در این کشور سخن گفت، اما سه روند به‌وضوح قابل مشاهده است: نخست، ورود نهادهای بزرگ مانند TRT به بحث حرفه‌ای و آموزشی این حوزه؛ دوم، آغاز استفاده عملی از هوش مصنوعی در انیمیشن، پس‌تولید و تولید تصویر؛ و سوم، ورود شرکت‌های مطرح خصوصی مانند Ay Yapım به تولید پروژه‌هایی که هوش مصنوعی یکی از ارکان اصلی آنهاست.
برای ترکیه، این تحول اهمیت مضاعف دارد. این کشور طی دو دهه گذشته با صادرات گسترده سریال به خاورمیانه، بالکان، آسیای مرکزی، آمریکای لاتین و دیگر بازارها، صنعت تصویر را به یکی از ابزارهای مهم اقتصاد فرهنگی و قدرت نرم خود تبدیل کرده است. از همین رو، عقب‌ماندن از تحول هوش مصنوعی می‌تواند در آینده مزیت رقابتی این صنعت را کاهش دهد؛ در حالی که بهره‌گیری سریع و حساب‌شده از آن ممکن است هزینه تولید را کاهش دهد، امکان ساخت آثار تاریخی، فانتزی و انیمیشن را افزایش دهد و ظرفیت تولید محتوای بومی برای بازارهای مختلف را گسترش دهد. به نظر می‌رسد بحث اصلی در ترکیه دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد سینما خواهد شد یا خیر؛ مسئله اصلی این است که صنعت سینما و سریال ترکیه با چه سرعت، چه مدل اقتصادی و با چه تعریف تازه‌ای از نقش هنرمند، خود را با این تحول سازگار خواهد کرد.
واحد ترجمه و پژوهش رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در آنکارا
نظر شما