۲۳ شهریور ۱۴۰۵ - ۰۸:۳۶

نقش و جایگاه ایرانی‌ارمنی‌ها در روابط فرهنگی ایران و ارمنستان

نقش ایرانی‌ارمنی‌ها در روابط فرهنگی ایران و ارمنستان

چالش‌ها، فرصت‌ها، ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها

مقدمه

ایران و ارمنستان به عنوان دو همسایه با پیوندهای تاریخی عمیق، همواره از جامعه ارمنی‌های ایرانی به عنوان پلی فرهنگی و عامل تقویت روابط دوستانه بهره برده‌اند. ارامنه از دیرباز یکی از اقوام شناخته‌شده در ایران بوده و امروزه جمعیتی حدود ۶۰ تا ۸۰ هزار نفر از ارامنه در ایران زندگی می‌کنند. این جامعه قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین اقلیت مسیحی ایران به‌شمار می‌آید و از آزادی‌های مذهبی و فرهنگی نسبی برخوردار است؛ به طوری که کلیسای ارمنی دارای سه خلیفه‌گری در تهران، اصفهان و آذربایجان (آترپاتکان) می‌باشد. حضور پررنگ و سازمان‌یافته ارامنه در ایران سبب شده این جامعه نقشی فراتر از یک اقلیت مذهبی داشته باشد و به پل ارتباطی میان مردم ایران و ارمنستان بدل گردد. منابع گوناگون تأکید کرده‌اند که جامعه ارمنی‌های ایران در تقویت تعاملات مردم‌با-مردم میان تهران و ایروان سهمی حیاتی داشته است. در واقع، این جامعه با حفظ هویت فرهنگی خود در ایران و ارتباط با هم‌تبارانشان در ارمنستان، به کنشگری غیردولتی و ابزاری برای قدرت نرم تبدیل شده که می‌تواند به نزدیک‌تر شدن دو ملت و افزایش درک متقابل یاری رساند.

با توجه به اهمیت و جایگاه ارامنه ایران در روابط فرهنگی دو کشور، این نوشتار به‌صورت مستند و با استناد به منابع معتبر به بررسی نقش تاریخی و معاصر آنان می‌پردازد. ساختار مقاله شامل بخش‌های مختلف از پیشینه تاریخی حضور ارامنه در ایران و نقش آنان در تحولات گذشته تا ارزیابی نقش کنونی این جامعه به عنوان بازیگری غیردولتی و منبع قدرت نرم، مشارکت اقتصادی و تجاری آنها، تأثیرشان بر گردشگری و دیپلماسی فرهنگی، همچنین چالش‌ها، تفاوت‌های فرهنگی، فرصت‌ها و ظرفیت‌های پیش‌رو می‌باشد. هر بخش با اتکا به شواهد و آمار ارائه‌شده در منابع پژوهشی و گزارش‌های جدید، تصویری جامع و مستند از نقش و جایگاه ارمنی‌های ایرانی در روابط فرهنگی ایران و ارمنستان به‌دست می‌دهد. این بررسی نشان خواهد داد که چگونه این جامعه کوچک از نظر جمعیتی، به واسطه پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی، عاملی تأثیرگذار در روابط دو کشور بوده و هست و در عین حال با چه موانع و امکاناتی روبرو می‌باشد.

پیشینه تاریخی حضور ارامنه در ایران

وجود ارامنه در گستره فلات ایران سابقه‌ای چند هزار ساله دارد و تعاملات تاریخی ایران و ارمنستان به بیش از ۲۵ سده پیش بازمی‌گردد. از دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی تا دوره‌های اسلامی، ارمنیان همواره در محدوده حکمرانی ایران می‌زیسته یا تحت نفوذ فرهنگی-سیاسی آن قرار داشته‌اند. برای نمونه، در کتیبه بیستون داریوش بزرگ از «ارمنی‌ها» یاد شده است. در دوران اسلامی نیز ارمنستان شرقی قرن‌ها جزئی از ایران بود؛ چنان‌که تا اوایل قرن نوزدهم میلادی، شهر ایروان مرکز یکی از خانات تابع ایران (خانات ایروان در عصر قاجار) به‌شمار می‌آمد. در این دوره‌های طولانی همزیستی، ارامنه نقش مهمی در بازرگانی، صنعت و حتی ساختار اداری ایران ایفا نمودند. عصر صفویه نقطه عطفی در حضور سازمان‌یافته ارامنه در ایران بود. شاه عباس اول صفوی (۱۶۲۹-۱۵۸۸ م.) در جریان جنگ‌ها با عثمانی، گروه‌های بزرگی از ارمنیان را به داخل قلمرو ایران کوچ داد که مشهورترین آنها اسکان ارمنیان در محله جویباره اصفهان (جلفای نو) در اوایل قرن هفدهم بود. ارامنه جلفا به سرعت به شبکه‌ای از بازرگانان و صنعتگران زبده بدل شدند و شاهان صفوی به آنها اعتماد بسیاری داشتند. بر اساس گزارش‌های تاریخی، تجار ارمنی عهده‌دار نظارت بر ضرابخانه، معاملات طلا و نقره و اداره ثروت حاصل از مبادلات خارجی در دوران صفویه بودند. این بازرگانان ارمنی نه تنها در اقتصاد صفوی مشارکت کلیدی داشتند، بلکه از سوی دربار به عنوان «تاجر مخصوص شاه» لقب گرفته و مأموریت‌های دیپلماتیک در روابط سیاسی و اقتصادی صفویه با اروپا و روسیه به آنان سپرده می‌شد. به عبارتی، ارامنه در عصر صفوی در کسوت تاجر-دیپلمات ظاهر شده و واسطه ارتباط ایران با جهان غرب بودند. این سطح از اعتماد شاهان صفوی به ارامنه، موقعیت ممتاز و اثرگذاری آنان در ساختار حکومت را نشان می‌دهد.

در دوره قاجار نیز ارامنه همچنان نقش برجسته‌ای در صحنه سیاسی و اقتصادی ایران ایفا کردند. جنگ‌های ایران و روسیه در اوایل سده نوزدهم (۱۸۱۳-۱۸۰۴ و ۱۸۲۸-۱۸۲۶ م.)، دوران سرنوشت‌سازی برای ایران بود که در طی آن ارامنه سهم شایانی در پشتیبانی از دولت قاجار داشتند. منابع تاریخی و اسناد ارمنی (مانند فرامین موجود در آرشیو ماتناداران) گواهی می‌دهند که ارامنه ایران در جنگ‌های ایران و روس به عنوان یک گروه اجتماعی با ویژگی‌های خاص خود، تأثیر زیادی بر تحولات سیاسی و اقتصادی کشور گذاشتند. این جامعه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی (سکونت در مناطق مرزی شمال غرب) و روابط تجاری گسترده، در خلال جنگ‌ها نقش حیاتی ایفا کرد. ارامنه با ایجاد شبکه‌های وسیع تجاری و تأمین منابع مالی، به دولت قاجار در تهیه تدارکات جنگی کمک کردند. یافته‌های پژوهشگران نشان می‌دهد ارامنه ایرانی با فراهم کردن منابع مالی، کالا و نیروی انسانی، جبهه‌های جنگ را برای دولت قاجار تقویت نمودند و در نتیجه تأثیر مثبتی بر روند جنگ‌ها گذاشتند. علاوه بر کمک‌های اقتصادی، ارامنه به‌عنوان واسطه و مشاور سیاسی در مذاکرات صلح میان ایران و روس نیز نقش داشتند و با تسلط بر زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف، سعی می‌کردند از منافع جامعه ارمنی و کشور ایران دفاع کنند. برای نمونه، آقامحمدخان قاجار یک ارمنی به نام «ساتوخ خان» را به عنوان اولین سفیر خود به دربار لندن اعزام کرد که بیانگر اعتماد دربار قاجار به ارمنیان در امور دیپلماسی است. همچنین بسیاری از ارامنه در ارتش قاجار خدمت می‌کردند و حتی برخی فرماندهان نظامی از میان آنان بودند. حمایت گسترده ارامنه از دولت ایران باعث شد حکومت قاجار سیاستی اصولی در پیش گیرد و پیوسته از این اقلیت حمایت نماید. چنان‌که یک پژوهش جدید نشان می‌دهد: «ارامنه به عنوان اقلیت دینی و قومی، نقش کلیدی در تجارت و اقتصاد ایران داشتند و با ایجاد شبکه‌های مالی و تجاری، به دولت قاجار در تأمین منابع مالی و نظامی جنگ‌ها یاری رساندند. این همکاری اقتصادی دولت را متوجه اهمیت ارامنه ساخت و حکومت برای حفظ موازنه در روابط بین‌الملل از ظرفیت این اقلیت بهره‌برداری نمود».

از اواخر قرن نوزدهم میلادی، با ظهور جنبش‌های مشروطه‌خواهی در ایران، ارامنه وارد مرحله جدیدی از کنشگری سیاسی شدند. نقش ارامنه در انقلاب مشروطه ایران (۱۹۱۱-۱۹۰۶ م.) بسیار برجسته بود و آنان در زمره نیروهای پیشرو فکری و نظامی این نهضت قرار داشتند. به گواه منابع، بسیاری از روشنفکران، ناشران و حتی مبارزان مسلح ارمنی (از جمله اپرم‌خان و دیگران) در شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه سهم داشتند. یک پژوهش دانشگاهی اشاره می‌کند که ارامنه ایران از اواخر سده ۱۹ به بعد، به‌ویژه در دهه منتهی به انقلاب مشروطه، نقشی تعیین‌کننده در تحولات سیاسی-اجتماعی ایران ایفا کردند. این نقش چشمگیر در قرن بیستم نیز به اشکال مختلف ادامه یافت و ارامنه در مقاطع مختلف تاریخ معاصر ایران حضور موثر خود را حفظ کردند.

رویدادهای اوایل قرن بیستم اثرات متقابلی بر جمعیت ارامنه ایران و روابط ایران و ارمنستان داشت. در جریان جنگ جهانی اول و نسل‌کشی ارامنه (۱۹۱۵ م.) در عثمانی، ایران یکی از پناهگاه‌های ارامنه گریخته از قتل‌عام شد. شمار قابل توجهی از پناهندگان ارمنی به مناطق شمال غرب ایران (بویژه آذربایجان و حوالی جلفا) وارد شدند و در جامعه ارمنی ایران ادغام گشتند. این مهاجرت اجباری بر جمعیت و ترکیب اجتماعی ارامنه ایران افزود و همدلی ایرانیان را نسبت به درد و رنج ملت ارمنی برانگیخت. هم‌زمان، ایران تنها همسایه‌ای بود که با شکل‌گیری جمهوری نخست ارمنستان (۱۹۱۸-۱۹۲۰ م.) نه‌تنها خصومتی نداشت، بلکه به آن دولت نوبنیاد مساعدت نیز کرد. ایران به‌عنوان همسایه جنوبی ارمنستان، هیچ ادعای ارضی یا سیاسی علیه ایروان مطرح نکرد و مشتاق برقراری روابط دوستانه بود. در سال‌های ۱۹۱۹-۱۹۱۸، مذاکراتی میان دو کشور صورت گرفت که طی آن دولت ایران به ارمنستان در آستانه قحطی، گندم و احشام فروخت و کمک کرد مردم ارمنستان از گرسنگی نجات یابند. همچنین ایران در ژوئیه ۱۹۱۹ استقلال جمهوری ارمنستان را به رسمیت شناخت و روابط دیپلماتیک برقرار شد. نخست‌وزیر ارمنستان الکساندر خاتیسیان با رایزنی‌های خود موفق شد ایران را به گشایش نمایندگی سیاسی ارمنستان در تهران ترغیب کند و متعاقباً حکومت ایران سفارت ارمنستان در تهران را پذیرفت. هوسپ آرغوتیان به عنوان سفیر ارمنستان در تهران منصوب شد و نقش مهمی در پیشبرد مناسبات و رسیدگی به امور جامعه ارمنی ایران ایفا کرد. در تبریز نیز کنسولگری ارمنستان تأسیس گردید تا به ارامنه ساکن ایران خدمات کنسولی ارائه کند. جالب آن‌که پیش از تأسیس رسمی این کنسولگری، خلیفه‌گری ارامنه آذربایجان (آتروپاتکان) به ریاست اسقف نرسس ملک‌تانگیان، مسئولیت رسیدگی به امور مهاجران ارمنی و صدور اسناد هویتی برای آنان را بر عهده داشت و با مقامات ایرانی همکاری می‌نمود. این امر نشان می‌دهد نهادهای جامعه ارمنی ایران در برهه‌هایی نقشی شبه‌دیپلماتیک برای حمایت از هم‌تباران خود ایفا کرده‌اند.

با حاکم شدن شوروی بر ارمنستان (۱۹۲۰ م.)، روابط رسمی ایران و ارمنستان به حالت تعلیق درآمد و جامعه ارمنی ایران حلقه اتصال غیررسمی میان ایران و ارمنیان جهان باقی ماند. پس از هفت دهه، با استقلال مجدد جمهوری ارمنستان در سال ۱۹۹۱، مناسبات ایران و ارمنستان در شرایطی ویژه از سر گرفته شد. در آن زمان، ارمنستان که از شمال و غرب (به‌دلیل درگیری با جمهوری آذربایجان و انسداد مرز ترکیه) تحت محاصره قرار داشت، فقط از طریق مرز ۴۲ کیلومتری خود با ایران به دنیای خارج متصل بود. این مرز در سال‌های دشوار جنگ قره‌باغ به منزله «جاده زندگی» برای ارمنستان عمل می‌کرد. ایران با سیاست متعادلی که در پیش گرفت، مانع از آن شد که درگیری قره‌باغ رنگ جنگ مذهبی به خود بگیرد یا فتوای جهاد علیه ارمنستان در جهان اسلام صادر شود. به گواه تحلیل‌گران، اگر سیاست متوازن و مساعدت‌های پشت‌پرده تهران نبود، دولت نوبنیاد ارمنستان با مشکلات به مراتب بزرگ‌تری مواجه می‌گشت. در واقع ایران با حفظ روابط دوستانه و باز نگه داشتن مرز خود، نقش شریانی حیاتی برای ارمنستان ایفا کرد و این رویداد به تقویت بیش از پیش پیوندهای تاریخی دو ملت انجامید.

بدین‌ترتیب، مرور پیشینه روابط نشان می‌دهد که ارامنه ایران طی قرون متمادی هم در داخل ایران و هم در روابط میان ایران و ارمنستان نقشی برجسته داشته‌اند. از ایفای نقش تاجر-دیپلمات‌ها در دوره صفویه و سفیران و افسران ارمنی در عصر قاجار گرفته تا انقلابیون مشروطه‌خواه در آغاز قرن بیستم و واسطه‌های فرهنگی و بشردوستانه در دوران معاصر، همه حکایت از آن دارد که جامعه ارمنی‌های ایران فراتر از یک اقلیت صرف، یکی از عوامل تأثیرگذار بر تحولات سیاسی-اقتصادی ایران و نیز رابط طبیعی ایران با جهان ارمنی بوده است. این پشتوانه تاریخی اکنون زمینه‌ساز نقشی است که ارامنه ایران در دنیای کنونی به عنوان کنشگران غیردولتی و سرمایه‌های اجتماعی در خدمت دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم ایفا می‌کنند.

ارمنی‌های ایرانی به عنوان کنشگران غیردولتی و قدرت نرم

با فروپاشی شوروی و استقلال ارمنستان در ۱۹۹۱، فضای جدیدی برای نقش‌آفرینی جامعه ارمنی‌های ایران به عنوان بازیگر غیردولتی در توسعه روابط دو کشور پدید آمد. این جامعه به دلیل پیوندهای زبانی، مذهبی و عاطفی با ارمنستان از یک سو و حضور در ساختار اجتماعی ایران از سوی دیگر، به پل ارتباطی موثر میان تهران و ایروان تبدیل شده است. چنان‌که یک پژوهش دانشگاهی مطرح می‌کند، «حضور جامعه ارمنی در ایران با بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و پیوندهایش با دیاسپورای جهانی ارمنی، فرصتی در اختیار جمهوری اسلامی قرار می‌دهد تا دامنه گزینه‌های سیاست خارجی خود را گسترش دهد و منافع اقتصادی و سیاسی‌اش را تقویت کند». به بیان دیگر، ارامنه ایران می‌توانند ابزار قدرت نرم برای کشور باشند و در جهت منافع ملی ایران در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی ایفای نقش نمایند.

یکی از جنبه‌های مهم قدرت نرم، دیپلماسی فرهنگی و مردمی است. حضور ارامنه در ایران به عنوان شهروندانی کاملاً وفادار که در عین حال حامل فرهنگ ارمنی هستند، زمینه‌ساز تعاملات فرهنگی متعددی شده است. به گواه تحلیل‌گران، روابط ایران و ارمنستان از پشتوانه‌ی دو عامل «دیاسپورا» و «ژئوپلیتیک» برخوردار است؛ از یک سو وجود جوامع ارمنی در ایران و ایرانی در ارمنستان به‌عنوان پیوندهای مردمی و فرهنگی، و از سوی دیگر ضرورت‌های راهبردی. هرچند جامعه ایرانیان مقیم ارمنستان بسیار کوچک است (طبق آمار رسمی تنها چند صد نفر شهروند ایرانی مقیم ارمنستان هستند)، اما جامعه ارمنی ایران به‌عنوان یک جمعیت قابل‌توجه، عنصری کلیدی در مناسبات دوجانبه است. تهران همواره حضور ده‌ها هزار ارمنی در ایران را به عنوان نشانه‌ای از روابط تمدنی و پیوندهای مردمی عمیق با ارمنستان تلقی کرده و آن را در تعاملات فرهنگی و سیاسی خود برجسته نموده است.

ارمنی‌های ایران از طریق تشکل‌های خود (از جمله انجمن‌ها، باشگاه‌های فرهنگی، مدارس ارمنی و کلیساها) نقشی فعال در دیپلماسی مردم‌محور ایفا می‌کنند. برای مثال، کلیسای ارمنی تهران و اصفهان ضمن انجام فعالیت‌های مذهبی، محملی برای گفت‌وگوی بینادیان و دوستی بین مسلمانان و مسیحیان بوده است. رهبران دینی ارمنی در ایران در دیدار با مقامات ایران و ارمنستان، همواره بر اشتراکات فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز مسلمانان و مسیحیان تأکید کرده‌اند. در تیر ۲۰۱۵ (تیر ۱۳۹۴)، اسقف اعظم ارامنه (جاثلیق کل ارمنی‌ها) در دیدار با وزیر فرهنگ ایران بر روابط عمیق بین فرهنگی دو ملت و اهمیت تعاملات فرهنگی تأکید نمود و هر دو طرف تصریح کردند که «روابط شکل‌گرفته در عرصه فرهنگ، بنیانی مستحکم برای توسعه روابط سیاسی و اقتصادی ایران و ارمنستان فراهم می‌آورد». چنین گفتمانی در عالی‌ترین سطوح، نشانگر بهره‌گیری دو کشور از سرمایه اجتماعی جامعه ارمنی ایران برای تقویت پیوندهای نرم‌افزاری است.

نقش ارامنه ایران به عنوان قدرت نرم را می‌توان در چند حوزه برجسته مشاهده کرد:

نمایش الگوی همزیستی دینی و قومی: ایران با وجود آن‌که یک کشور با اکثریت مسلمان شیعه است، همواره به همزیستی مسالمت‌آمیز با مسیحیان ارمنی بالیده است. تهران در مجامع بین‌المللی و منطقه‌ای از وجود جامعه ارمنی خود به عنوان نمونه‌ای از مدارای دینی و تکثر فرهنگی یاد می‌کند. به عنوان نمونه، سفیر ایران در ارمنستان در ژانویه ۲۰۲۳ تصریح کرد «امنیت ارمنستان، امنیت ایران است» و به روابط تاریخی و فرهنگی دو ملت اشاره نمود. جمهوری اسلامی با اجازه برگزاری آزادانه مراسم مذهبی ارامنه (از جمله آیین‌های یک‌صد و هشتادمین سالگرد نسل‌کشی ارمنیان عثمانی که هرساله در کلیساهای تهران و اصفهان برگزار می‌شود) و همچنین مشارکت مقامات ایرانی در برنامه‌های فرهنگی ارامنه، چهره‌ای مداراگر و صلح‌دوست از خود به نمایش گذاشته است. این رویکرد، برای ارمنستان و ارامنه جهان حائز اهمیت بوده و اعتبار منطقه‌ای ایران را در میان ملت ارمنی بالا برده است.
واسطه‌گری و پشتیبانی در عرصه سیاست خارجی: حضور ارامنه در ایران گاهاً به مثابه پل ارتباطی غیررسمی میان ایران و کشورهای غربی یا مجامع ارمنی در جهان عمل کرده است. برای مثال، در بحبوحه تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، شورای جهانی کلیساها بنا به درخواست اسقف اعظم ارامنه تهران خواستار لغو تحریم‌های غرب علیه ایران شد. این نمونه نشان می‌دهد که رهبران جامعه ارمنی ایران می‌توانند از طریق ارتباطات فراملی خود، در جهت منافع ایران اعمال نفوذ کنند. همچنین تظاهراتی که ارامنه تهران در محکومیت کشتار مردم بی‌گناه سوریه برگزار کردند، همسو با مواضع منطقه‌ای ایران بود و پیام روشنی از حمایت اقلیت‌های دینی ایران از سیاست خارجی کشور مخابره کرد. علاوه بر این، ارامنه ایران با بهره‌گیری از پیوندهای خویشاوندی و جمعیتی با جوامع ارمنی در آمریکا، اروپا و روسیه قادرند به عنوان کانالی برای رایزنی غیرمستقیم ایران با این کشورها عمل کنند. به عنوان نمونه، لابی ارمنی در آمریکا -که بخشی از آن ریشه در مهاجرت ارامنه ایران دارد- از به خطر افتادن منافع ارمنستان در اثر تحریم‌های ایران ابراز نگرانی کرده و در مواردی تلاش نموده است آمریکا را به رعایت وضعیت خاص ارمنستان در قبال تحریم‌ها متقاعد کند. بدین ترتیب، جامعه ارمنی ایران نه تنها خود به عنوان یک گروه وفادار در داخل کشور سرمایه اجتماعی به‌شمار می‌رود، بلکه از رهگذر ارتباط با دیاسپورای جهانی ارمنی، به گسترش حوزه انتخاب‌های ایران در صحنه دیپلماسی کمک می‌کند.
تقویت پیوندهای مردمی ایران و ارمنستان: ارامنه ایران در طول سال‌ها از طریق مسافرت‌ها، دیدارهای خانوادگی و همکاری‌های فرهنگی، شناخت متقابل مردمان دو کشور را افزایش داده‌اند. بسیاری از خانواده‌های ارمنی ایرانی دارای خویشاوندانی در ارمنستان هستند یا پس از استقلال ارمنستان به آن کشور مهاجرت کرده‌اند. این مهاجرت معکوس – هرچند در ابعاد محدود – پدیده‌ای به نام «بازگشت دیاسپوریک» را رقم زده است که انگیزه‌های گوناگونی دارد. طبق یک مطالعه در سال ۲۰۲۲، برخی ارمنیان ایرانی که امکان مهاجرت به غرب را نیافته‌اند، ارمنستان را به عنوان «انتخاب دوم» خود برای زندگی برگزیده‌اند. هرچند این مطالعه نشان می‌دهد که چالش‌هایی در ادغام این بازگشت‌کنندگان وجود دارد (از جمله تفاوت لهجه زبان ارمنی غربی با شرقی و تفاوت‌های فرهنگی ناشی از پیشینه زندگی در ایران)، اما در مجموع این روند به تقویت سرمایه انسانی ارمنستان و نزدیکی بیشتر جوامع دو کشور انجامیده است. حضور ارمنی‌های ایرانی در ارمنستان – چه به صورت موقت برای کار و تجارت و چه به شکل مهاجرت دائمی – یک شبکه فراملی غیردولتی ایجاد کرده که دو کشور را به هم نزدیک‌تر نگاه می‌دارد. وزارت امور خارجه ارمنستان وجود این شبکه مردمی را یکی از عوامل گرم ماندن روابط با ایران می‌داند و بر نقش انجمن‌های دوستی و سازمان‌های ارامنه ایران در توسعه ارتباطات تأکید کرده است.

مجموع این شواهد نشان می‌دهد جامعه ارمنی‌های ایران به مثابه یک بازیگر غیردولتی، نقشی کم‌نظیر در تقویت قدرت نرم و دیپلماسی فرهنگی میان ایران و ارمنستان داشته است. این نقش‌آفرینی هم شامل بعد داخلی (بهبود تصویر ایران و همبستگی ملی از طریق مدارا با اقلیت‌ها و تنوع فرهنگی) می‌شود و هم بعد خارجی (تسهیل تعاملات با دولت و ملت ارمنستان، و بهره‌گیری از ظرفیت دیاسپورای ارمنی در راستای منافع سیاست خارجی). به بیان یک تحلیل، «روابط ایران و ارمنستان دارای چنان ابعاد متنوع و نیازهای متقابلی است که می‌تواند بر اختلافات دوره‌ای فائق آید»؛ بی‌شک بخشی از این پیوندهای متنوع از حضور و فعالیت ارامنه در ایران و نقش غیردولتی آنها ناشی می‌شود.

مشارکت اقتصادی و تجاری ارامنه ایران در روابط دو کشور

از لحاظ تاریخی، ارامنه از مهم‌ترین جوامع بازرگان در ایران بوده‌اند و تا دوران معاصر نیز نقش پل تجاری میان ایران و جهان خارج (از جمله قفقاز) را حفظ کرده‌اند. در دوره صفوی و قاجار، به نمونه‌هایی از سپردن امور تجاری و مالی کشور به دست بازرگانان ارمنی اشاره کردیم (همچون اداره ضرابخانه در عصر صفوی و شبکه‌های تجاری در جنگ‌های قاجار) که اهمیت این جامعه در اقتصاد ایران را نشان می‌دهد. در دوران کنونی نیز ارامنه ایران همچنان در تجارت خارجی ایران، به‌ویژه با ارمنستان، نقش فعالی دارند. حضور آنان به عنوان یک اقلیت دوفرهنگی که به هر دو زبان فارسی و ارمنی مسلط است، انجام مبادلات تجاری و سرمایه‌گذاری‌های مشترک را تسهیل می‌کند. به بیان دیگر، جامعه ارمنی‌های ایران یک سرمایه اقتصادی در روابط تهران – ایروان محسوب می‌شود و بسیاری از فرصت‌های بازرگانی از کانال این جامعه محقق می‌گردد.

در سال‌های پس از استقلال ارمنستان، روابط اقتصادی دو کشور رشد قابل توجهی داشته است. ایران اکنون از شریک‌های عمده تجاری ارمنستان به حساب می‌آید و بر اساس آمار ۲۰۲3، سومین منبع بزرگ واردات ارمنستان است. حجم مبادلات تجاری دوجانبه که در دهه ۲۰۱۰ میلادی حدود چند صد میلیون دلار بود، به سرعت افزایش یافته و در سال‌های اخیر از مرز ۱ میلیارد دلار عبور کرده است. یک مقام ارمنی در اواخر سال ۲۰۲۳ اعلام کرد تجارت ایران و ارمنستان که در ۲۰۲۱ حدود ۳۵۰ میلیون دلار بود، برای ۲۰۲۴ به حدود ۱ میلیارد دلار خواهد رسید. این رشد چشمگیر مبادلات، حاصل رفع پاره‌ای موانع (مانند تعرفه‌های گمرکی) و گسترش همکاری‌های اقتصادی دو کشور است. در این میان، تجار ارمنی ایران و شبکه‌های بازرگانی آنان نقش تسهیلگر داشته‌اند. گزارش‌ها حاکی است که جامعه ارمنی با ایجاد شرکت‌های مشترک، دفاتر تجاری در ایروان و نیز از طریق روابط غیررسمی، به افزایش تجارت دوجانبه کمک کرده‌ است. برای نمونه در اکتبر ۲۰۲۴، «مرکز تجارت ایران» در شهر ایروان با حضور ۱۰۰ غرفه عرضه کالاهای ایرانی افتتاح شد که فرصتی برای معرفی محصولات ایران و ارتباط مستقیم تجار دو کشور فراهم آورد. افتتاح این مرکز تجاری استراتژیک – که تعدادی از مدیران آن از ایرانیان ارمنی‌تبار هستند – گامی مهم در جهت تحقق هدف‌گذاری مقامات دو کشور برای رسیدن به ۳ میلیارد دلار مبادلات در سال‌های آتی و استفاده از موقعیت ارمنستان به عنوان دروازه ورود ایران به بازار اوراسیا (اتحادیه اقتصادی اوراسیایی) است.

از منظر ارمنستان، ایران نه تنها یک شریک تجاری مهم بلکه مسیر ترانزیتی حیاتی برای دسترسی به بازارهای جهانی است. حدود ۳۰٪ تجارت خارجی ارمنستان از طریق ایران انجام می‌شود که نشانگر وابستگی ساختاری اقتصاد ارمنستان به مسیر جنوب است. جامعه ارمنی‌های ایران با شناخت دو سوی مرز، در فعالیت‌های ترانزیتی نیز سهم دارند. بسیاری از شرکت‌های حمل‌ونقل و ترانزیت که کالاهای ایرانی را از طریق مرز نوردوز به ارمنستان و سپس گرجستان و روسیه می‌رسانند، با مدیریت یا مشارکت ارامنه ایران فعالیت می‌کنند. همچنین در توسعه زیرساخت‌های ارتباطی مشترک، ارامنه حضور داشته‌اند؛ به‌عنوان نمونه در پروژه ساخت بخش‌هایی از بزرگراه «شمال-جنوب» ارمنستان که توسط پیمانکاران ایرانی انجام می‌شود، تعدادی از مهندسان ارمنی ایرانی همکاری دارند. این پروژه‌ها که استان سیونیک ارمنستان (متصل به مرز ایران) را به نقاط شمالی‌تر وصل می‌کند، به‌طور استراتژیک برای هر دو کشور مهم است و سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیون دلاری ایران در زیرساخت‌های سیونیک نیز شاهدی بر آن می‌باشد.

جنبه مهم دیگر همکاری اقتصادی، حوزه انرژی است که در آن نیز جامعه ارمنی‌ها بی‌تأثیر نبوده‌اند. ایران و ارمنستان از سال‌ها پیش یک قرارداد سوآپ گاز و برق اجرا می‌کنند که به موجب آن ایران گاز طبیعی به ارمنستان صادر می‌کند و در مقابل، از ارمنستان برق دریافت می‌نماید. این قرارداد برای امنیت انرژی ارمنستان حیاتی است و نقش پل انرژی ایران – ارمنستان را تقویت کرده است. حضور متخصصان ارمنی در صنعت انرژی ایران (مثلاً در نیروگاه‌ها و بخش توزیع برق در استان‌های شمال غرب) و بالعکس، نشان‌دهنده همکاری فنی دو کشور است. همچنین پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی بخشی از صادرات ایران به ارمنستان را تشکیل می‌دهد. جامعه ارمنی‌های ایران در مقام بازرگان و واردکننده، در تأمین اقلامی چون سوخت و مواد شیمیایی به ارمنستان مشارکت دارند.

علاوه بر تجارت رسمی، بازارچه‌های مرزی و مراودات محلی نیز فعال است. در شهرهای مرزی ایران (مانند جلفا در استان آذربایجان شرقی) و استان سیونیک ارمنستان، بسیاری از کسبه و تجار کوچک ارمنی با همتایان ایرانی خود در دادوستد هستند. این تعاملات اقتصادی خرد، ضمن اشتغال‌زایی برای هر دو طرف، پیوندهای اجتماعی را نیز مستحکم کرده است. ارامنه منطقه جلفای ایران (که خاستگاه تاریخی‌شان همان جلفای ارس در ارمنستان است) روابط خانوادگی و تجاری گسترده‌ای با ارامنه آن سوی مرز دارند و نقشی بی‌بدیل در رونق تجارت محلی بازی می‌کنند.

در مجموع، می‌توان گفت ارامنه ایرانی از عصر صفویه تاکنون همواره به عنوان بازیگران فعال اقتصادی، نقش مهمی در پیوندهای بازرگانی ایران و ارمنستان داشته‌اند. امروزه نیز این جامعه با حضور در هر دو فضای فرهنگی، اعتمادسازی میان طرفین تجارت را تسهیل نموده است. چنان‌که یک منبع پژوهشی اشاره می‌کند: «دو جامعه دیاسپورای موجود (ارامنه در ایران و معدود ایرانیان در ارمنستان) یک پیوند اقتصادی و فرهنگی میان دو کشور فراهم کرده‌اند و حضور جامعه ارمنی در ایران عنصری مهم در روابط تهران-ایروان است». بنابراین، بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های همکاری اقتصادی ایران و ارمنستان بر شبکه روابط و اعتماد متقابل بنا شده که جامعه ارمنی ایران در شکل‌دهی به آن سهم تاریخی و معاصر دارد. با افزایش حجم تجارت و اجرای پروژه‌های مشترک زیرساختی (جاده، راه‌آهن، منطقه آزاد تجاری و ...)، این نقش اقتصادی ارامنه احتمالاً پررنگ‌تر نیز خواهد شد.

گردشگری و دیپلماسی فرهنگی

یکی از عرصه‌هایی که در سال‌های اخیر به نحو چشمگیری تحت تأثیر روابط مردمی و فرهنگی ایران و ارمنستان رشد کرده، گردشگری متقابل میان دو کشور است. در این حوزه نیز جامعه ارمنی‌های ایران و پیوندهای فرهنگی نقش تسهیل‌کننده داشته‌اند. ارمنستان به یکی از مقاصد محبوب گردشگران ایرانی بدل شده، به‌ویژه در تعطیلات نوروز هر سال که هزاران ایرانی برای سفر و تفریح به ارمنستان می‌روند. بر اساس گزارش اوراسیانت، هر سال با فرارسیدن نوروز (برابر با اعتدال بهاری)، موجی از گردشگران ایرانی به ارمنستان، گرجستان و جمهوری آذربایجان سرازیر می‌شوند و ارمنستان از این میان سهم قابل توجهی دارد. در نوروز ۲۰۱۷ بیش از ۲۲۰ هزار گردشگر ایرانی از ارمنستان دیدن کردند که ۱۶٪ بیشتر از سال قبل بوده است. هجوم گردشگران ایرانی در ایام نوروز چنان است که طبق گزارش‌ها هتل‌های ایروان کاملاً رزرو شده و ده‌ها پرواز فوق‌العاده بین تهران و ایروان برقرار می‌شود. رئیس کمیته دولتی گردشگری ارمنستان در ۲۰۱۸ اعلام کرد هر سال تعداد ایرانیان بازدیدکننده در حال رشد است و برای خدمات‌رسانی بهتر به آنان، تدابیری اندیشیده شده است. مقامات ارمنستان حتی یک خط تلفن ویژه به زبان فارسی در ایام نوروز راه‌اندازی کردند تا به مسافران ایرانی کمک کند و نیروهای پلیس و امداد نیز برای تأمین سفر ایمن گردشگران ایرانی به حالت آماده‌باش درآمدند. این استقبال گسترده ایرانیان از گردشگری ارمنستان را می‌توان به عوامل متعددی نسبت داد؛ از جمله نزدیکی فرهنگی و تاریخی، نبود نیاز به روادید، ارزان‌تر بودن سفر نسبت به مقاصد اروپایی، و احساس راحتی گردشگران ایرانی در یک کشور مسیحی که روابط دوستانه‌ای با ایران دارد. در این بین، ارامنه ایران به عنوان حلقه اتصال فرهنگی نقش مهمی داشته‌اند؛ بسیاری از گردشگران ایرانی نخستین آشنایی‌شان با ارمنستان از طریق دوستان یا همکاران ارمنی‌شان در ایران صورت گرفته و با تشویق آنها به دیدن سرزمین اجدادی‌شان ترغیب شده‌اند.

در مقابل، گردشگران ارمنی نیز به ایران رفت‌وآمد دارند، هرچند ابعاد آن به اندازه سفر ایرانیان به ارمنستان نیست. جامعه ارمنی‌های ایران خود به نوعی گردشگران بومی ارمنستان محسوب می‌شوند؛ بسیاری از ارامنه ایران برای زیارت اماکن مقدس (مانند کلیسای سنت سرکیس در ارمنستان یا صومعه اجمیادزین) و دیدار اقوام به ارمنستان سفر می‌کنند. افزون بر این، ارامنه ارمنستان در سال‌های اخیر علاقه فزاینده‌ای به بازدید از ایران یافته‌اند که دلایل آن شامل کنجکاوی نسبت به میراث تاریخی ارامنه در ایران (مانند کلیساهای جلفای اصفهان، قره‌کلیسا در آذربایجان غربی و ...)، آشنایی با فرهنگ ایرانی و نیز استفاده از فرصت‌های تجاری است. آمار دقیقی از گردشگران ارمنی به ایران منتشر نشده، اما تسهیل صدور روادید و افزایش پروازهای ایروان-تهران سبب رشد نسبی سفرهای تفریحی و زیارتی ارامنه به شهرهای ایران شده است. ایران در سال ۲۰۲۳ هفته‌ای ۴۰ پرواز بین تهران و ایروان دایر کرد که نشان‌دهنده میزان تبادل مسافر میان دو کشور است.

گردشگری بین ایران و ارمنستان صرفاً جنبه اقتصادی ندارد، بلکه به عنوان بخشی از دیپلماسی فرهنگی عمل می‌کند. مقامات دو کشور گردشگری را ابزاری برای نزدیکی ملت‌ها دانسته‌اند. معاون وزیر گردشگری ایران در ۲۰۲۵ اظهار داشت «صنعت گردشگری مهم‌ترین ابزار دیپلماسی فرهنگی است» و برگزاری جشنواره‌های مشترک با ارمنستان را اقدامی برای مقابله با ایران‌هراسی توصیف کرد. در مرداد ۱۴۰۴ (اوت ۲۰۲۵) سومین جشنواره فرهنگی-آشپزی ارمنستان و ایران (فستیوال «ناواسارد») در استان سیونیک ارمنستان برگزار شد که با حضور فعال هیئتی از ایران همراه بود. این جشنواره بین‌المللی که تلفیقی از ارائه غذاهای سنتی و نمایش‌های فرهنگی بود، مورد توجه گسترده قرار گرفت و هیئت ایرانی موفق به کسب نشان طلایی جشنواره گردید. معاون گردشگری ایران در ارزیابی این رویداد، آن را گامی برای نمایش پیوندهای گردشگری خوراک و فرهنگ دو کشور دانست و تأکید کرد چنین فعالیت‌هایی می‌تواند چهره ایران را در فراسوی مرزها به خوبی معرفی کرده و شور و نشاط تازه‌ای در صنعت گردشگری تزریق کند. وی به‌ویژه خاطرنشان کرد که «گردشگری، به عنوان مهم‌ترین ابزار دیپلماسی فرهنگی، می‌تواند نقش مؤثری در خنثی‌سازی ایران‌هراسی ایفا کند». این رویداد و اظهارات پیرامون آن نشان می‌دهد که دو کشور آگاهانه از تبادلات مردمی و فرهنگی برای بهبود تصویر یکدیگر و تحکیم دوستی استفاده می‌کنند.

علاوه بر گردشگری، برنامه‌های تبادل فرهنگی و هنری نیز بخشی از دیپلماسی عمومی ایران و ارمنستان شده است. هفته‌های فرهنگی ارمنستان در ایران و بالعکس، با همکاری وزارت‌خانه‌های فرهنگ برگزار می‌شود. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۹ اعلام شد هفته‌ی فرهنگی ارمنستان در تهران و تبریز برگزار خواهد شد که شامل کنسرت‌هایی در بزرگداشت شاعر نامی ارمنی «سایات‌نووا» است. همچنین جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر در تهران ۲۰۲۵ میزبان هنرمندان ارمنی بود و در جریان آن، سفیر ارمنستان از برنامه‌ریزی برای برگزاری جشنواره‌های موسیقی و فرهنگی مشترک ایران و ارمنستان خبر داد. وی ضمن قدردانی از وزارت فرهنگ ایران برای دعوت از هنرمندان ارمنی، گفت: «چنین رویدادهایی فرصت ممتازی برای درک بهتر هنر و فرهنگ یکدیگر فراهم می‌کند، ملت‌های ما را به هم نزدیک‌تر ساخته و پیوندهایمان را تقویت می‌کند». در همان اجرا، موسیقی‌دانان ارمنی و ایرانی به صورت مشترک برنامه‌ای اجرا کردند و سفیر ارمنستان با اشاره به اشتراکات ملودیک در موسیقی ارمنی و ایرانی، بر ارزشمند بودن چنین برنامه‌هایی برای ترویج فرهنگ‌های دو ملت تأکید کرد. وی اظهار داشت: «عناصری مشترک در سنت‌های موسیقایی ما وجود دارد. برنامه‌هایی از این دست برای معرفی فرهنگ‌هایمان فوق‌العاده است».

همچنین همکاری‌های رسانه‌ای و آموزشی در راستای دیپلماسی فرهنگی جریان دارد. رادیو و تلویزیون دولتی ایران (صداوسیما) برنامه‌هایی به زبان ارمنی پخش می‌کند و وب‌سایت‌های خبری ایران (نظیر پارس‌تودی) بخش ارمنی‌زبان دارند که اخبار و تحلیل‌های ایران را به مخاطبان ارمنی ارائه می‌دهند. در مقابل، برخی دانشگاه‌های ارمنستان به آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی می‌پردازند که دانشجویان و اساتید آن معمولاً تعامل نزدیکی با جامعه ارمنی‌های ایران دارند. دانشگاه آزاد اسلامی ایران نیز در دهه‌های اخیر شعباتی در کشورهای مختلف از جمله ارمنستان تأسیس کرده است. هرچند فعالیت این شعبه‌ها گسترده نیست، اما نشانگر اهتمام ایران به گسترش نفوذ فرهنگی از طریق آموزش در ارمنستان می‌باشد. از طرفی، هر سال تعدادی از دانشجویان ارمنی (به ویژه در رشته‌های پزشکی و فنی) برای تحصیل به دانشگاه‌های ایران می‌آیند که بیشتر آنان از طریق بورسیه‌های فرهنگی اعطا شده توسط دولت ایران جذب می‌شوند. این تعاملات علمی و دانشگاهی، لایه دیگری به روابط فرهنگی دو کشور افزوده است.

به طور کلی، گردشگری فزاینده و برنامه‌های متنوع دیپلماسی فرهنگی نشانگر آن است که پیوندهای ایران و ارمنستان فراتر از سطح رسمی دولت‌ها، در میان مردم نیز عمیق شده است. جامعه ارمنی‌های ایران در این میان هم به عنوان میزبان گردشگران ارمنی در ایران و هم در جایگاه راهنمای گردشگران ایرانی در ارمنستان نقش‌آفرینی می‌کند. حضور ارامنه مسلط به هر دو زبان در صنعت گردشگری (مثلاً به عنوان راهنما، مترجم یا مدیر تور) سهولت و لذت این تبادلات را بیشتر کرده است. در نهایت، ثمره این تعاملات فرهنگی و توریستی، افزایش سرمایه اجتماعی میان ملت‌هاست که خود بستری برای همکاری سیاسی و اقتصادی پایدارتر فراهم می‌کند.

چالش‌ها و تفاوت‌های فرهنگی

با وجود همه جنبه‌های مثبت یادشده، روابط فرهنگی ایران و ارمنستان و نقش ارامنه ایران با چالش‌ها و موانعی نیز مواجه است که عمدتاً ناشی از تفاوت‌های ساختاری و فرهنگی دو کشور و تحولات ژئوپلیتیک منطقه‌ای است. شناخت این چالش‌ها برای ارائه تصویری واقع‌بینانه از ظرفیت‌های موجود ضروری است.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها، تفاوت‌های دینی و فرهنگی میان دو ملت است. ارمنستان یک کشور عمدتاً مسیحی (کلیسای حواری ارمنی) و ایران یک کشور عمدتاً مسلمان شیعه است. اگرچه حکومت‌ها در تهران و ایروان این اختلاف دینی را نه تهدید بلکه زمینه‌ای برای نمایش مدارا قلمداد کرده‌اند، اما در سطح مردمی ممکن است سوءتفاهم‌هایی بروز کند. برای مثال، برخی از ایرانیان (به‌ویژه افرادی که شناخت مستقیمی از جامعه ارمنی ندارند) ممکن است نگرانی‌هایی نسبت به غیرمسلمانان داشته باشند و از سوی دیگر برخی از ارمنیان – به‌ویژه دیاسپورای ساکن غرب – ممکن است تحت تأثیر تبلیغات، ایران را با تصورات قالبی منفی بنگرند (پدیده‌ای که مقامات ایرانی از آن با عنوان «ایران‌هراسی» یاد می‌کنند). هرچند همزیستی دیرینه مسیحیان و مسلمانان در ایران تا حد زیادی از این سوءتفاهم‌ها کاسته، اما نمی‌توان وجود نوعی فاصله فرهنگی را نادیده گرفت. به عنوان نمونه، ارامنه ایران عمدتاً پیرو کلیسای سنتی خود هستند و تقویم مذهبی و اعیاد خاص خود را دارند که برای عموم جامعه ایران کمتر شناخته‌شده است. بالعکس، مردم ارمنستان نیز آشنایی زیادی با آیین‌های شیعی ایرانی (مانند عاشورا و محرم) ندارند. این ناآگاهی متقابل فرهنگی می‌تواند باعث شود ارتباطات مردمی به کندی پیش رود یا کلیشه‌های نادرستی شکل گیرد. با این حال، همان‌گونه که اشاره شد، سیاست رسمی هر دو کشور تأکید بر احترام متقابل ادیان است و به تعبیر یک پژوهشگر، «در مورد قدرت نرم ایران در ارمنستان، دین نه تنها مانع نبوده بلکه به عامل مثبتی بدل شده است؛ چرا که ارمنستان مسیحی و ایران اسلامی نشان داده‌اند دو مذهب می‌توانند در صلح کنار هم زندگی کنند و هیچ‌یک در پی تغییر دین دیگری نیست».

چالش دیگر، عدم توازن جمعیتی دیاسپورا در دو کشور است. در حالی که همان‌طور که گفته شد حدود ۶۰-۷۰ هزار ارمنی در ایران زندگی می‌کنند و از حقوق اجتماعی و سیاسی (از جمله داشتن نماینده در مجلس شورای اسلامی) برخوردارند، جامعه ایرانیان مقیم ارمنستان بسیار کوچک و عمدتاً موقت است. بر اساس سرشماری ۲۰۱۱ ارمنستان، تنها ۸۱۲ مسلمان (که عمدتاً ایرانی هستند) در این کشور حضور داشتند که کمتر از ۰٫۰۳٪ جمعیت است. پژوهش‌ها شمار واقعی مسلمانان (از جمله دانشجویان، تجار و دیپلمات‌های ایرانی) را حدود ۸ هزار نفر برآورد می‌کنند که ۸۰٪ آنان غیرمقیم (موقت) هستند. این عدم تقارن به این معناست که ارمنستان تجربه همزیستی گسترده با جمعیت ایرانی را مانند آنچه ایران با جامعه ارمنی داشته، ندارد. بنابراین گاه در جامعه ارمنستان، شناخت کمتری از ایران و ایرانیان وجود دارد و روابط مردمی یک‌سویه‌تر است. برای مثال، بسیاری از ارمنی‌های جوان ممکن است در زندگی روزمره خود برخوردی با یک ایرانی نداشته باشند، در حالی‌که تقریباً هر ایرانی شهرنشین با یک ارمنی (در محل کار، تحصیل یا محله) آشناست. این امر لزوم سرمایه‌گذاری بیشتر در معرفی فرهنگ ایران به جامعه ارمنستان را گوشزد می‌کند. دولت ایران طی سال‌های اخیر با تأسیس مرکز فرهنگی در ایروان و اعزام رایزن‌های فرهنگی کوشیده این خلأ را پر کند و تصویر واقعی‌تری از ایران ارائه دهد. برگزاری دوره‌های آموزش زبان فارسی و نمایش فیلم‌های ایرانی در ارمنستان از جمله اقدامات در این راستاست. با این وجود، هنوز تا رسیدن به سطح شناخت مردم ایران از فرهنگ ارمنی، راه باقیست.

یکی از چالش‌های داخلی جامعه ارمنی ایران، روند رو به کاهش جمعیت آنان است که می‌تواند در بلندمدت بر نقش‌آفرینی‌شان اثر منفی بگذارد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ و به‌ویژه در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰، بسیاری از ارامنه (مانند دیگر اقلیت‌های مذهبی) مهاجرت به کشورهای غربی را برگزیدند. این روند در دهه‌های اخیر نیز هرچند آرام‌تر اما استمرار داشته است. پژوهش انجام‌شده در دانشگاه تهران اشاره می‌کند که «طی دهه گذشته حدود ۵ هزار نفر از ارامنه به دلیل مشکلات اقتصادی ایران را ترک کرده‌اند» و هشدار می‌دهد در صورت ادامه این روند، جمعیت ارامنه ایران ظرف یک دهه ممکن است به چند هزار نفر تقلیل یابد. خوشبختانه طبق این گزارش، این مهاجرت عمدتاً به دلیل مشکلات اقتصادی عمومی بوده و نه فشار یا تبعیض سیاسی-مذهبی. با این حال، کاهش جمعیت ارامنه می‌تواند توان و ظرفیت اجتماعی آنها را برای ایفای نقش پل فرهنگی کاهش دهد. به عنوان مثال، اگر شمار جوانان ارمنی در ایران کم شود، مدارس ارمنی دانش‌آموز کافی نخواهند داشت و زبان و فرهنگ ارمنی در ایران کم‌رنگ می‌شود. همچنین نمایندگان ارامنه در مجلس و شوراها که اکنون فعال هستند، در صورت افت شدید جمعیت ممکن است اثربخشی گذشته را نداشته باشند. بنابراین چالش حفظ جمعیت و جلوگیری از مهاجرت بی‌رویه ارامنه یکی از دغدغه‌های رهبران جامعه ارمنی و سیاستمداران علاقه‌مند به تداوم این میراث فرهنگی است. البته در سال‌های اخیر با بهبود نسبی اوضاع اقتصادی ایران (پس از رکود شدید دهه ۱۳۹۰) و همچنین ناامنی‌هایی که در مناطق سنتی مهاجرپذیر (مانند سوریه و لبنان) رخ داد، روند مهاجرت ارامنه ایران کندتر شده و حتی شماری از خانواده‌های ارمنی مهاجر به کشور بازگشته‌اند. با این همه، عامل جمعیتی همچنان یک متغیر اثرگذار در آینده روابط فرهنگی خواهد بود.

اختلافات زبانی و لهجه‌ای نیز از تفاوت‌های فرهنگی قابل ذکر است. ارامنه ایران عمدتاً به گویش غربی زبان ارمنی تکلم می‌کنند که در برخی واژه‌ها و تلفظ‌ها با زبان ارمنی رسمی (گویش شرقی رایج در ارمنستان) تفاوت دارد. هرچند دو گونه زبانی برای اهل هر دو قابل فهم است، اما این اختلاف گاه در ارتباطات روزمره افراد مشکل‌آفرین می‌شود. برای نمونه، یک ارمنی ایرانی که به ایروان می‌رود ممکن است در ابتدا با اصطلاحات و لحن متفاوت ارمنی شرقی روبه‌رو شود و نیاز به زمان برای تطبیق داشته باشد. همین‌طور ارمنیان ارمنستان در مواجهه با ارمنی‌های ایران، گویش ایشان را قدری کهن یا کتابی می‌یابند. این تفاوت زبانی، نتیجه جدایی چند صد ساله دو بخش از جامعه ارمنی است. البته با افزایش تعاملات و همچنین پوشش رسانه‌ای دوسویه (مثلاً پخش برنامه‌های تلویزیونی ارمنستان در محافل ارمنی ایران و بالعکس)، این شکاف زبانی رو به کاهش است. بسیاری از جوانان ارمنی ایران اکنون با موسیقی و فیلم‌های ارمنستان آشنایند و بر لغات و لهجه شرقی تسلط دارند. با این وجود، نباید از نظر دور داشت که زبان می‌تواند حامل سوءبرداشت‌های فرهنگی باشد؛ چنان‌که مثلاً یک واژه احترام‌آمیز در ارمنی غربی شاید در ارمنی شرقی خیلی رسمی یا برعکس محاوره‌ای تلقی شود. حل این دست چالش‌ها فقط از طریق گسترش ارتباط مستقیم ممکن است که خوشبختانه روند کنونی گردشگری و مهاجرت معکوس به آن کمک می‌کند.

تحولات ژئوپلیتیک منطقه‌ای نیز گاه چالش‌هایی برای روابط دو کشور و جامعه ارمنی ایران پدید آورده است. برای مثال، پس از جنگ دوم قره‌باغ در ۲۰۲۰ و پیروزی جمهوری آذربایجان، موازنه قوا در قفقاز جنوبی تغییر کرد. جمهوری آذربایجان و ترکیه خواستار ایجاد دالان زنگزور از طریق خاک ارمنستان شدند که ایران مخالفت صریح خود را با هرگونه تغییر مرزها اعلام کرد. جامعه ارمنی‌های ایران در این مسئله با حساسیت آن را دنبال می‌کرد؛ چرا که این دالان می‌توانست ارتباط زمینی ایران و ارمنستان را قطع کند و برای ارامنه ایران نیز نگران‌کننده بود. ایران به روشنی اعلام کرد امنیت و تمامیت ارضی ارمنستان خط قرمز تهران است و اجازه محاصره ارمنستان را نخواهد داد. این موضع مورد استقبال ارامنه قرار گرفت و بازتاب آن در رسانه‌های جامعه ارمنی دیده شد. با این حال، تغییر شرایط منطقه‌ای – از جمله چرخش ارمنستان به سوی غرب در سال‌های اخیر – ممکن است آینده روابط را با پیچیدگی همراه کند. دولت پاشینیان در ارمنستان کوشیده روابط نزدیک‌تری با اروپا و آمریکا برقرار کند و همزمان روابطش با روسیه و ایران را متوازن نماید. در این میان، نزدیکی ارمنستان به غرب و نیز بهبود نسبی روابط تهران-باکو پس از ۲۰۲۲ ممکن است انگیزه‌های ایران برای اتکا به کارت ارمنی‌ها را کاهش دهد. چنان‌که یک تحلیل‌گر اشاره کرده، اگر ارمنستان مرزهایش با ترکیه و آذربایجان را بگشاید و نیازش به ایران کم شود، ایران نیز ممکن است دیگر ارمنستان را انتخاب ناگزیر نبیند. این سناریو چالشی بالقوه برای جامعه ارمنی ایران است؛ زیرا در صورت سرد شدن روابط سیاسی، امکان دارد از میزان تعاملات فرهنگی نیز کاسته شود. البته هنوز نیازهای متقابل ایران و ارمنستان آن‌قدر گسترده است که دو کشور حتی با وجود گرایش‌های متفاوت سیاسی، روابط خود را حفظ کنند. ولی به هر روی، جامعه ارمنی‌های ایران خود را در میانه این معادلات ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر می‌بیند. این جامعه امیدوار است که بدون توجه به تغییر ائتلاف‌های سیاسی، نقش تاریخی‌اش به عنوان پل دوستی محفوظ بماند.

در مجموع، چالش‌های پیش‌گفته نشان می‌دهد که تداوم و تعمیق نقش مثبت ارامنه ایران در روابط فرهنگی دوجانبه نیازمند مدیریت هوشمندانه و آینده‌نگری است. باید از تفاوت‌های فرهنگی نه به چشم مانع، بلکه فرصتی برای تکثرگرایی نگاه کرد و تلاش نمود از طریق گفت‌وگوی مستمر، سوءتفاهم‌ها را زدود. همچنین ضرورت دارد حمایت از جامعه ارمنی ایران – به‌عنوان میراثی تاریخی و پلی ارزشمند – در دستور کار هر دو دولت باشد تا مهاجرت این سرمایه انسانی به حداقل برسد و مشارکت آنان در حوزه‌های مختلف تشویق گردد. تنها در این صورت است که می‌توان بر چالش‌ها فائق آمد و مزایای حضور این جامعه را حفظ و تقویت کرد.

فرصت‌ها و ظرفیت‌ها

علی‌رغم چالش‌های یادشده، نقش و جایگاه ارامنه ایرانی در روابط ایران و ارمنستان کماکان دارای ظرفیت‌های بسیاری برای بهره‌برداری مثبت است. در واقع می‌توان گفت فرصت‌هایی که این جامعه فراهم می‌کند، بر مشکلات غلبه دارد؛ به شرط آن‌که با برنامه‌ریزی و دوراندیشی از آنها استفاده شود. در این بخش به مهم‌ترین فرصت‌ها و ظرفیت‌های موجود اشاره می‌کنیم:

تقویت بیشتر پیوندهای فرهنگی و قدرت نرم: جامعه ارمنی‌های ایران همچنان یک منبع منحصربه‌فرد قدرت نرم برای کشور محسوب می‌شود. حضور آنان نشان‌دهنده تنوع دینی و قومی در جمهوری اسلامی است که می‌تواند در بهبود تصویر بین‌المللی ایران نقش ایفا کند. ایران می‌تواند با اتکا به این واقعیت که «مسیحیان و مسلمانان در ایران ده‌ها قرن در کنار هم با احترام زیسته‌اند» پیام مثبتی به جهان مخابره کند. چنین تصویری نه تنها روابط با ارمنستان را تسهیل می‌کند بلکه در تعامل ایران با کشورهای مسیحی (اروپا و آمریکا) نیز می‌تواند اثرگذار باشد. از سوی دیگر، ارمنستان نیز از تداوم حضور ارامنه در ایران منتفع است؛ زیرا این جامعه نقش سفیران فرهنگی ارمنستان در ایران را دارد و به حفظ علاقه و آشنایی مردم ایران با فرهنگ ارمنی کمک می‌کند. هر دو کشور می‌توانند با سرمایه‌گذاری مشترک (مثلاً تأسیس مراکز فرهنگی دوجانبه، تبادل هنرمند و برگزاری هفته‌های فیلم و موسیقی) از این ظرفیت بهره بیشتری ببرند.

فرصت‌های اقتصادی و تجاری: ارامنه ایران از گذشته جزو سرمایه‌گذاران و بازرگانان فعال در اقتصاد ارمنستان بوده‌اند. بنا به گزارش‌ها، در دهه نخست استقلال ارمنستان حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد کمک‌های بشردوستانه به ارمنستان توسط سازمان‌های دیاسپورایی تأمین شد و ارامنه ایران در کنار ارامنه روسیه، آمریکا، فرانسه، سوریه و لبنان سهم قابل توجهی در سرمایه‌گذاری و ارسال کمک به ارمنستان داشته‌اند. این روند در دهه‌های بعد نیز ادامه یافت؛ چنان‌که بسیاری از پروژه‌های زیربنایی و تجاری ارمنستان با مشارکت سرمایه‌گذاران ارمنی ایران به سرانجام رسیده است. این واقعیت یک فرصت برد-برد برای هر دو طرف فراهم می‌کند: ارمنستان از سرمایه و تخصص ارامنه ایران بهره‌مند می‌شود و ایران نیز از طریق حضور اتباعش (هرچند ارمنی‌تبار) در اقتصاد ارمنستان، نفوذ اقتصادی و اهرم‌های غیرمستقیم در آن کشور پیدا می‌کند. بنابراین حمایت از فعالیت‌های اقتصادی ارامنه (مثلاً تسهیل صادرات و واردات شرکت‌های متعلق به آنان یا اعطای تسهیلات مالی برای سرمایه‌گذاری در ارمنستان) می‌تواند روابط را بیش از پیش مستحکم کند. در مقابل، بازار ایران نیز برای تولیدکنندگان ارمنستانی جذاب است و ارامنه ایران می‌توانند در نقش واسط، ورود کالاهای باکیفیت ارمنستان (مثل نوشیدنی‌ها، محصولات کشاورزی و صنایع سبک) به بازار ایران را تسهیل کنند. ایجاد پلتفرم‌های دیجیتال B2B مشترک میان ایران و ارمنستان - نظیر آنچه اخیراً توسط اتاق بازرگانی ایران و سفارت ارمنستان در تهران راه‌اندازی شد - بستری مناسب برای استفاده از ظرفیت شبکه بازرگانان ارمنی است تا دو اقتصاد را بیش از پیش به هم متصل کند.

توسعه گردشگری و تبادل دانشگاهی: همچنان پتانسیل زیادی برای رشد گردشگری میان ایران و ارمنستان وجود دارد. ارامنه ایران می‌توانند نقش سفیران گردشگری ارمنستان را ایفا کنند و ایرانیان بیشتری را به دیدن جاذبه‌های ارمنستان ترغیب نمایند. از سوی دیگر، ارمنستان نیز می‌تواند با معرفی بهتر ظرفیت‌های گردشگری ایران به ارامنه (مثلاً از طریق رسانه‌های ارمنی زبان یا برنامه‌های تلویزیونی مشترک)، سفر شهروندان خود به ایران را افزایش دهد. سفر سالانه ۲۰۰ هزار ایرانی به ارمنستان رقمی چشمگیر است که می‌تواند با تبلیغات هدفمند و ارتقای زیرساخت، باز هم افزایش یابد. هر گردشگر ایرانی در بازگشت به کشور به سفیری برای ارمنستان تبدیل می‌شود و دید مثبتی که از مهمان‌نوازی ارامنه و مشترکات فرهنگی دو ملت پیدا می‌کند را به اطرافیان منتقل می‌کند. این درست همان چیزی است که دیپلماسی فرهنگی به دنبال آن است: تبدیل هر فرد به پیام‌آور دوستی. از سوی دیگر، گردشگران ارمنی در ایران نیز (هرچند شمارشان کمتر است) می‌توانند با دیدن پیشرفت‌ها و جو حقیقی جامعه ایران، ذهنیت‌های احتمالی نادرست را تصحیح کنند. دولت‌ها می‌توانند از طریق ارائه تخفیفات و مشوق‌های سفر گروهی یا ساده‌سازی تشریفات مرزی (مثل ایجاد خط سبز برای تورهای رسمی)، گردشگری متقابل را بیش از پیش رونق دهند. همچنین تبادل دانشگاهی یک حوزه مغفول است که ظرفیت توسعه دارد. تعداد بیشتری از دانشجویان ارمنی می‌توانند از بورس‌های تحصیلی ایران بهره‌مند شوند و در رشته‌هایی مانند پزشکی، فنی و علوم انسانی در دانشگاه‌های معتبر ایران تحصیل کنند. این دانش‌آموختگان در بازگشت به ارمنستان به نخبگان طرفدار ارتباط با ایران بدل خواهند شد و پل‌های تازه‌ای میان دو ملت ایجاد خواهند کرد. به همین ترتیب، اعزام دانشجویان و پژوهشگران ایرانی (فارغ از مذهب و قومیت) به دانشگاه‌های ارمنستان - به ویژه در رشته‌های هنر، تاریخ، باستان‌شناسی و زبان‌شناسی که ارمنستان در آنها غنی است - می‌تواند به درک عمیق‌تر میراث فرهنگی ارمنی در میان ایرانیان منجر شود.

بهره‌گیری در دیپلماسی منطقه‌ای و جهانی: حضور یک اقلیت ارمنی توانمند در ایران، فرصتی برای هر دو کشور است تا در سطح منطقه‌ای ائتلاف‌های فرهنگی تشکیل دهند. برای نمونه، ایران و ارمنستان به همراه سایر کشورهایی که میزبان دیاسپورای ارمنی هستند (مانند لبنان، سوریه، فرانسه و آمریکا) می‌توانند در سازمان‌های فرهنگی بین‌المللی همکاری کنند یا در یونسکو از ثبت میراث فرهنگی مرتبط با ارامنه (که بخشی در ایران و بخشی در ارمنستان است) حمایت مشترک نمایند. مورد ثبت نوروز در یونسکو یک نمونه موفق همکاری فرهنگی چندجانبه بود که ایران و ارمنستان (به همراه چند کشور دیگر) آن را به انجام رساندند. چنین الگوهایی می‌تواند در مورد ثبت آیین‌ها و بناهای تاریخی ارمنی در ایران نیز پیاده شود. به عنوان مثال، ایران اعلام کرده که برای ثبت جهانی کلیسای کبود (مسجد کبود ایروان) که نمادی از پیوند تاریخی دو کشور است، از هیچ تلاشی فروگذار نخواهد کرد. همچنین می‌توان ابتکارهایی نظیر «گفت‌وگوی ادیان تهران-ایروان» یا «نشست فرهنگی اوراسیا» را ترتیب داد و از رهگذر وجهه مثبت جامعه ارمنی در ایران، مشارکت سایر کشورها را نیز جلب کرد. در صحنه جهانی، لابی ارمنی‌ها یک نیروی شناخته‌شده است که در کشورهای بزرگ نفوذ دارد. همان‌طور که در بخش‌های پیشین اشاره شد، این لابی در آمریکا و اروپا می‌تواند در موضوعاتی که به طور غیرمستقیم با ایران مرتبط می‌شود نقش‌آفرینی کند. برای نمونه، لابی ارمنی در واشنگتن با کنگره در تماس است و می‌تواند استدلال کند که فشار بیش از حد به ایران، به متحد کوچک آمریکا (ارمنستان) آسیب می‌زند. چنین رویکردی در گذشته نیز مشاهده شده و برخی نمایندگان کنگره با استناد به موقعیت خاص ارمنستان، خواهان مستثنی شدن این کشور از برخی تحریم‌های ضدایرانی شده‌اند. این‌ها ظرافت‌های دیپلماسی غیرمستقیم است که بدون وجود حلقه واسط جامعه ارمنی ممکن نبود. بنابراین، یکی از ظرفیت‌های ارزشمند، استفاده از حضور ارامنه ایران برای پل‌سازی در محیط‌های دیپلماسی چندجانبه است.

توسعه ابتکارات سه‌جانبه و چندجانبه با محوریت جامعه ارمنی: ایران و ارمنستان می‌توانند پروژه‌های مشترکی را در کشورهای ثالث یا با مشارکت کشور ثالث اجرا کنند که جامعه ارمنی ایران در آن نقش محوری داشته باشد. به عنوان مثال، انجمن‌های دوستی ایران-ارمنستان در اروپا یا آمریکا - که متشکل از ارمنی‌های مهاجر از ایران و نیز علاقمندان سایر کشورها باشد - قابل تأسیس و حمایت است. این انجمن‌ها می‌توانند به معرفی فرهنگ هر دو ملت در سطح بین‌المللی بپردازند. یا در پروژه‌هایی مثل کریدور خلیج فارس-دریای سیاه که نیازمند همکاری ایران، ارمنستان، گرجستان، بلغارستان و یونان است، حضور مدیران و کارشناسان ارمنی ایرانی (که چندزبانه و چندفرهنگی هستند) ارزش افزوده خواهد داشت. هم‌چنین ایران و ارمنستان با کمک جامعه ارمنی ایران می‌توانند در قبال فشارهای رقبا در منطقه موضع مشترک بگیرند. برای نمونه، همان‌طور که تهران و ایروان هر دو مخالف دالان‌های تحمیلی و تغییر مرزها هستند، می‌توانند از دیپلماسی عمومی (نظیر انتشار بیانیه‌های مشترک نخبگان ارمنی ایران و شخصیت‌های ارمنستان) برای تثبیت این مواضع بهره ببرند.

به طور خلاصه، فرصت‌ها و ظرفیت‌های بالقوه بسیاری در دل روابط ایران و ارمنستان نهفته است که جامعه ارمنی‌های ایران کاتالیزور بهره‌گیری از آنهاست. همان‌گونه که پژوهشی نتیجه‌گیری می‌کند: «حضور جامعه ارمنی در ایران با قابلیت‌ها و پیوندهایی که با دیاسپورای جهانی دارد، فرصت‌هایی در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده تا دامنه انتخاب‌های سیاست خارجی خود را وسیع‌تر کند و منافع اقتصادی-سیاسی خویش را افزایش دهد». بر همین مبنا، حفظ و ارتقای این سرمایه ارزشمند انسانی-فرهنگی یک وظیفه مشترک بوده و می‌تواند افق تازه‌ای را به روی همکاری‌های دو کشور بگشاید. بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها، نیازمند راهبردی بلندمدت است که در آن مردم به اندازه دولت‌ها در کانون توجه باشند.

نتیجه‌گیری

جامعه ارمنی‌های ایرانی با پیشینه درخشان تاریخی و هویت دوگانه ایرانی-ارمنی خود، طی قرون متمادی نقشی بی‌بدیل در شکل‌دهی و تقویت روابط فرهنگی ایران و ارمنستان ایفا کرده است. مرور این نقش‌آفرینی نشان می‌دهد که ارامنه ایران از روزگار صفوی و قاجار تا دوران معاصر، همواره فراتر از یک اقلیت مذهبی ظاهر شده و به مثابه پلی زنده میان دو فرهنگ و دو ملت عمل کرده‌اند. آنها با حضور موثر در عرصه‌های تجارت، دیپلماسی، فرهنگ، هنر و حتی سیاست، اعتماد و دوستی را بین ایرانیان و ارمنیان تعمیق بخشیده‌اند. در دوران جدید نیز با استقلال ارمنستان، این جامعه نقشی روزافزون در دیپلماسی عمومی و قدرت نرم یافته و سرمایه‌ای برای تحقق منافع متقابل گردیده است.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ارامنه ایران یک ظرفیت کم‌نظیر در روابط تهران-ایروان به‌شمار می‌روند؛ ظرفیتی که در چند حوزه کلیدی تبلور یافته است. نخست، در حوزه تاریخی و هویتی، آنها یادآور پیوندهای چند هزار ساله ایران و ارمنستان‌اند و حضورشان در ایران گواهی بر استمرار دوستی و تعامل میان این دو ملت می‌باشد. دوم، در بعد اقتصادی، ارامنه به عنوان شبکه‌ای از بازرگانان و متخصصان، به توسعه تجارت دوجانبه کمک کرده و همچنان پل ارتباط بازارها و سرمایه‌های دو کشور هستند. سوم، در عرصه فرهنگی و اجتماعی، این جامعه تسهیل‌گر گردشگری، تبادل فرهنگی، آموزش زبان و هنر و معرفی متقابل فرهنگ‌ها بوده است. چهارم، در زمینه سیاسی و دیپلماتیک، ارامنه ایران از رهگذر روابط فراملی خود (مثلاً با دیاسپورای ارمنی در غرب و روسیه) در مواقع حساس یاری‌رسان دیپلماسی دو کشور بوده و به ویژه برای ایران به عنوان یک اهرم نرم جهت تنوع‌بخشی به گزینه‌های سیاست خارجی عمل کرده‌اند.

البته نباید از نظر دور داشت که تداوم این نقش سازنده، مستلزم توجه به چالش‌ها و رفع موانع است. کاهش جمعیت ارامنه ایران بر اثر مهاجرت، تفاوت‌های فرهنگی و زبانی، و تحولات سیاسی منطقه عواملی هستند که می‌توانند اثرگذاری این جامعه را محدود کنند. خوشبختانه، اراده سیاسی در هر دو دولت ایران و ارمنستان بر حفظ و تقویت روابط فرهنگی استوار است و در سال‌های اخیر اقداماتی نظیر برگزاری جشنواره‌های مشترک، تبادل هنرمندان و تسهیل گردشگری نشان از این اهتمام دارد. همان‌گونه که یک تحلیل تصریح می‌کند، پیوندهای متنوع و نیازهای متقابل ایران و ارمنستان چنان گسترده است که می‌تواند بر اختلافات مقطعی فائق آید. بخش مهمی از این پیوندهای متنوع را تعاملات مردم و حضور جوامع یکدیگر در دو کشور تشکیل می‌دهد که نمونه بارز آن جامعه ارمنی‌های ایران است.

در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که نقش و جایگاه ارامنه ایرانی در روابط فرهنگی ایران و ارمنستان نقشی محوری و غیرقابل جایگزین است. این جامعه با سرمایه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی خود توانسته چالش‌ها را به فرصت تبدیل کند و پل دوستی میان دو ملت باشد. بهره‌گیری هوشمندانه و پایدار از این ظرفیت نه تنها به تحکیم هر چه بیشتر روابط تهران-ایروان خواهد انجامید، بلکه الگویی از تعامل سازنده اقلیت‌ها در منطقه به دست می‌دهد که می‌تواند الهام‌بخش سایر کشورها نیز قرار گیرد. امیدواریم با برنامه‌ریزی مشترک دولتی و مشارکت فعال نهادهای مردمی، شاهد شکوفایی بیشتر ظرفیت‌های ارامنه ایران در خدمت صلح، دوستی و پیشرفت متقابل ایران و ارمنستان باشیم.

منابع و مآخذ

Aris Ghazinyan (2017). “Armenia and Iran: Ancient Relations and Changing World Necessities.” AGBU Magazine – Armenia in a Region of Change.
Oscar Bermudez (2025). “Regional Dynamics: The Evolving Iran-Armenia Relationship Amid Geopolitical Shifts – Analysis.” Eurasia Review, March 5, 2025.
Abbas Eghbal-Mehran et al. (2025). “Studying the Role and Function of Iranian Armenians in the Iran-Russia Wars During the Qajar Period.” English Language, Literature & Culture, 10(3) :101-107.
Encyclopædia Iranica (2011). “ARMENIA AND IRAN vi. Armeno-Iranian relations in the Islamic period.” (Online Edition).
Nicholas Castillo (2024). “Armenia’s Ties to Iran: A Potential Wrinkle in Yerevan’s Pivot West.” Caspian Policy Center, 08/06/2024.
Journal-NEO (2025). “Relations between Iran and Armenia: Key Factors and Prospects.” New Eastern Outlook, Jan. 1, 2025.
SpecialEurasia (2026). “Caught in the Middle: Armenia between the United States and Iran – Risk Assessment.” SpecialEurasia Report, Jan. 18, 2026.
Tatevik Mkrtchyan (2018). “Iran’s soft power policy in Armenia: cultural diplomacy and religion.” in Religion and Soft Power in the South Caucasus (Ed. Ansgar Jödicke).
Akbar Valizadeh & Shiva Alizadeh (2019). “The Armenian Diaspora and Iran’s Foreign Policy.” Journal of Iranian and Eurasian Studies, University of Tehran.
Eurasianet (2018). “Nowruz Brings Iranian Tourists to Armenia, Azerbaijan and Georgia.” (Giorgi Lomsadze).
Tehran Times (2025). “Armenian-Iranian Cultural-Culinary Festival, an action to confront Iranophobia.” Aug. 17, 2025.
Iran Front Page (2025). “Iran, Armenia plan joint cultural festivals to strengthen ties.” Feb. 19, 2025.
PanARMENIAN.Net (2017). “How Dashnaks and Bolsheviks rivaled to represent Armenia in Iran – Armenian-Iranian diplomatic relations a century ago.” May 30, 2017.