نام کتاب: سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم
نویسنده: حسین نایل
موضوع: تاریخ و پژوهش ادبیات افغانستان در سدۀ سیزدهم
ناشر: آکادمی علوم افغانستان، کابل
نوبت چاپ: نخست، ۱۳۶۵ خورشیدی
تعداد صفحات: ۳۲۴ صفحه

کتاب «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» اثر پژوهشگر و مورخ افغانستان، حسین نایل، از پژوهش‌های ارزشمند در زمینۀ شناخت تاریخ ادبی و فرهنگی افغانستان در سدۀ سیزدهم هجری به شمار می‌رود. این اثر با رویکردی پژوهشگرانه، ضمن بررسی شرایط اجتماعی، فرهنگی و ادبی افغانستان، به معرفی و تحلیل شماری از شاعران و نویسندگان این دوره پرداخته و تصویری نسبتاً گسترده از جریان‌های ادبی و زمینه‌های شکل‌گیری و تحول آن‌ها ارائه می‌کند. اهمیت این کتاب از آن جهت است که ادبیات را در پیوند با تحولات اجتماعی و فرهنگی زمانه بررسی می‌کند و از این منظر، می‌تواند برای مطالعات مرتبط با تاریخ فرهنگی، هویت ادبی و میراث مکتوب افغانستان مورد استفاده قرار گیرد.

حسین نایل، نویسنده و پژوهشگر و مورخ افغانستان، در سال ۱۳۱۰ خورشیدی زاده شد و اصالتاً از میدان وردک بود. وی در سال ۱۳۵۱ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه کابل دریافت کرد و از سال ۱۳۵۳ به عنوان استادیار در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه کابل به تدریس و پژوهش پرداخت. نایل از سال ۱۳۵۹ به مدت سیزده سال عضو اکادمی علوم افغانستان بود و در قوس ۱۳۷۲ با رتبۀ علمی معاون سرمحقق بازنشسته شد. فعالیت‌های علمی و فرهنگی او در حوزه‌های تاریخ، ادبیات، فرهنگ و پژوهش‌های اجتماعی، آثار متعددی را در پی داشته است. هدف وی در تألیف «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» تنها معرفی چهره‌های مشهور ادبی نبوده، بلکه کوشیده است در کنار شاعران و نویسندگان شناخته‌شده، شخصیت‌های کمتر شناخته‌شده و مهجور را نیز شناسایی و جایگاه آنان را در تاریخ ادبی این دوره ثبت کند.

ساختار محتوایی کتاب نشان می‌دهد که نویسنده ادبیات سدۀ سیزدهم را در بستر تاریخی و اجتماعی آن مورد بررسی قرار داده است. نایل ابتدا در فصل «چشم‌اندازهای اجتماعی و ادبی»، پس از اشاره‌ای به وضعیت ادبیات افغانستان پس از دورۀ تیموریان، اوضاع اجتماعی، فرهنگی و ادبی سدۀ سیزدهم و موانعی را که بر سر راه شکوفایی ادبی و هنری وجود داشته بررسی می‌کند. در فصل «نمادهایی از ادب سدۀ ۱۳»، شماری از شاعران و نویسندگان این دوره معرفی و آثار آنان تحلیل شده است. نویسنده در بررسی هر یک از این چهره‌ها، علاوه بر ارائه نمونه‌هایی از آثارشان، به تأثیرپذیری آنان از شاعران پیشین و معاصران نیز توجه نشان داده و بدین ترتیب، پیوندهای درونی جریان‌های ادبی این دوره را آشکار ساخته است. در میان چهره‌های بررسی‌شده، نام‌هایی همچون محمدعلی شرر، عایشۀ درانی، میر هوتک افغان، غلام‌محمد طرزی و گوهری دیده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های روش پژوهشی نایل، اتکای او به منابع دست اول است. وی تلاش کرده است اطلاعات مربوط به شاعران را تا حد امکان از دیوان‌ها و آثار خود آنان استخراج کند و در بخش‌های مختلف کتاب با استناد به اشعار و نوشته‌های شاعران، دیدگاه‌های خود را مستند سازد. در کنار آثار اصلی، از تذکره‌ها، منابع تاریخی، نسخه‌های خطی و پژوهش‌های معاصر نیز بهره گرفته و در مواردی دیدگاه‌های پژوهشگران دیگر را مورد نقد و ارزیابی قرار داده است. توجه ویژه به نسخه‌های خطی و ارائه نمونه‌هایی از اشعار و استقبال‌های ادبی شاعران، از دیگر جنبه‌های قابل توجه این پژوهش است و در مواردی نویسنده پیشنهادهایی برای تصحیح و تحقیق بیشتر دربارۀ آثار برجای‌مانده ارائه می‌کند.

فصل سوم کتاب با عنوان «سرچشمه‌های ادب سدۀ ۱۳» به معرفی منابع مربوط به شاعران و نویسندگان این دوره اختصاص یافته است. در این بخش، فهرستی شامل ۳۳۰ شاعر و نویسنده ارائه شده و منابع مربوط به آنان به ترتیب الفبایی معرفی شده است. این بخش از آن جهت اهمیت دارد که نویسنده «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» را گامی مقدماتی برای تدوین تاریخ ادبی جامع‌تر می‌دانسته است. میزان منابع معرفی‌شده برای چهره‌های مختلف نیز متفاوت است؛ برای برخی شخصیت‌ها منابع متعدد و برای برخی دیگر تنها یک منبع شناسایی شده است. از این رو، این بخش افزون بر جنبۀ معرفی و اطلاع‌رسانی، می‌تواند راهنمایی برای پژوهش‌های بعدی در زمینۀ تاریخ ادبیات افغانستان باشد.

کتاب در مجموع در سه فصل تنظیم شده است: «چشم‌اندازهای اجتماعی و ادبی»، «نمادهایی از ادب سدۀ ۱۳» و «سرچشمه‌های ادب سدۀ ۱۳». اثر با بخش «اشارات و توضیحات» و پنج صفحه درست‌نامه پایان می‌یابد. «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» به دلیل توجه هم‌زمان به زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی ادبیات، استفاده از منابع دست اول، مراجعه به نسخه‌های خطی، معرفی شاعران و نویسندگان کمتر شناخته‌شده و تلاش برای گردآوری منابع مربوط به آنان، از آثار قابل توجه در پژوهش تاریخ ادبیات افغانستان محسوب می‌شود و می‌تواند برای پژوهشگران تاریخ، ادبیات و فرهنگ افغانستان و مطالعات مرتبط با میراث مکتوب زبان دری، منبعی سودمند و راهگشا باشد.