آتش بهرام ایرانشاه اودوادا، نماد پیوند تاریخی زرتشتیان هند و ایران

نویسنده: محمد علی ابوطالبی منصوری دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی

 عنوان تز دکتری: خدمات زرتشتیان ایران و پارسیان هند به زبان و ادبیات فارسی  

آتش بهرام ایرانشاه، که با نام ایرانشاه یا آتش بهرام اودوادا نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین و مقدس‌ترین آتشکده‌های زرتشتیان در هند است. این آتشکده در روستای ساحلی اودوادا در منطقه والساد ایالت گجرات، در ساحل غربی هند، قرار دارد و از مهم‌ترین مراکز مذهبی و تاریخی جامعه پارسیان هند به شمار می‌رود. واژه «ایرانشاه» به معنای «شاه ایران» است و در سنت زرتشتی، این آتش مقدس نمادی از تداوم سنت دینی و پیوند تاریخی زرتشتیان هند با سرزمین ایران تلقی می‌شود. آتش ایرانشاه در شمار آتش‌های بهرام، یعنی بالاترین درجه آتش مقدس در سنت زرتشتی، قرار دارد و جایگاهی ویژه در میان جامعه پارسیان هند دارد.

اودوادا روستایی کوچک در ساحل جنوبی گجرات است که در فاصله تقریبی ۲۰۶ کیلومتری شمال بمبئی قرار دارد. دسترسی به آن از طریق جاده و راه‌آهن امکان‌پذیر است و همین امر در طول زمان، آن را به یکی از مهم‌ترین مقاصد زیارتی زرتشتیان هند تبدیل کرده است.

پیشینه تاریخی آتش ایرانشاه

تاریخ آتش ایرانشاه با مهاجرت زرتشتیان ایران به هند پیوندی عمیق دارد. بر اساس سنت‌های تاریخی جامعه پارسی، پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی و گسترش اسلام در ایران، گروهی از زرتشتیان برای حفظ آیین و سنت‌های دینی خود از ایران مهاجرت کردند و پس از عبور از خلیج فارس، به سواحل غربی هند رسیدند.

مهاجران زرتشتی پس از ورود به هند، در منطقه سنجان در گجرات سکونت گزیدند. در روایت سنتی پارسیان، پادشاه محلی، جادی رانا، به آنان اجازه اقامت و تشکیل جامعه داد. زرتشتیان در سنجان جامعه‌ای پایدار ایجاد کردند و آتش مقدسی را که از ایران همراه آورده بودند، در آنجا مستقر کردند. در منابع سنتی، این آتش در سال ۷۲۱ میلادی در سنجان تقدیس شد و بعدها به نام آتش ایرانشاه شناخته شد. بنابراین، تاریخ این آتش را نمی‌توان صرفاً به بنای فعلی آتشکده در اودوادا محدود کرد؛ بلکه پیشینه آن بخشی از تاریخ مهاجرت زرتشتیان ایران و شکل‌گیری جامعه پارسی در هند است.

انتقال آتش مقدس از سنجان به اودوادا

آتش ایرانشاه در طول تاریخ چندین بار، به دلیل شرایط سیاسی و امنیتی، از مکانی به مکان دیگر منتقل شد. در اواخر قرن سیزدهم میلادی، در پی تحولات سیاسی و حمله نیروهای مسلمان به گجرات، جامعه زرتشتی سنجان ناچار شد محل سکونت خود را ترک کند. آتش مقدس نیز برای حفظ آن از خطر، همراه با موبدان جابه‌جا شد. نخستین محل پناه آتش، غارهای بهروت بود و آتش مقدس حدود دوازده سال در آنجا نگهداری شد. سپس به ونسدا (Bansda) منتقل شد و حدود چهارده سال در آنجا باقی ماند. سرانجام در سال ۱۴۱۹ میلادی، آتش به نوساری منتقل شد و بیش از سه قرن در آن منطقه قرار داشت.

در این دوره، اختلافاتی میان موبدان سنجانی و موبدان محلی درباره اداره آتشکده پدید آمد. همچنین ناامنی‌های ناشی از حملات گروه‌های مسلح، موجب شد آتش مقدس برای مدتی به سورات منتقل شود و سپس دوباره به نوساری بازگردد. در سال ۱۷۴۱ میلادی، موبدان سنجانی تصمیم گرفتند آتش مقدس را به اودوادا منتقل کنند. سرانجام در سال ۱۷۴۲، آتش ایرانشاه در اودوادا مستقر شد و آتشکده‌ای برای نگهداری آن ساخته شد. از آن زمان تاکنون، اودوادا مهم‌ترین مرکز نگهداری و زیارت این آتش مقدس بوده است.

بنای کنونی آتشکده ایرانشاه در قرن هجدهم میلادی ساخته شد و در دوره‌های بعد نیز مورد بازسازی و توسعه قرار گرفت. ساختار فعلی معبد از نظر معماری، تزئینات داخلی و سازمان فضایی، بازتابی از اهمیت مذهبی و اجتماعی آن در جامعه پارسیان است. ساختمان آتشکده به‌صورت وسیع ساخته شده و دارای تالارهای مختلف است. تالار اصلی، که محل برگزاری برخی مراسم و آیین‌های مذهبی است، از طریق پلکان قابل دسترسی است. در مجموعه آتشکده همچنین تالار دستورجی کایوجی میرزا و موزه‌ای قرار دارد که به معرفی بخشی از تاریخ و میراث جامعه زرتشتی اختصاص یافته است.

ساختمان آتشکده در دوره‌های مختلف مرمت شده و در طراحی آن از عناصر معماری و تزئینی متناسب با سنت‌های پارسی استفاده شده است. اهمیت این بنا تنها در معماری آن نیست، بلکه ارزش اصلی آن در ارتباط مستقیم با آتش مقدسی است که بیش از هزار سال در سنت تاریخی پارسیان جایگاهی ویژه داشته است.

جایگاه آتش ایرانشاه در سنت زرتشتی

«آتش بهرام» بالاترین درجه آتش مقدس در آیین زرتشتی است. بر اساس سنت زرتشتی، برای ایجاد آتش بهرام، آتش‌هایی از منابع مختلف گردآوری و طی مجموعه‌ای از آیین‌های پیچیده و طولانی تطهیر و تقدیس می‌شوند. ازاین‌رو، آتش ایرانشاه نه یک آتش معمولی، بلکه نمادی از استمرار آیین و سنت دینی زرتشتیان محسوب می‌شود.

اهمیت ایرانشاه برای پارسیان هند همچنین به این دلیل است که در روایت سنتی آنان، این آتش از همان آتشی است که جامعه زرتشتی مهاجر از ایران با خود به هند آورده و نسل‌های متوالی از موبدان وظیفه حفظ و نگهداری آن را بر عهده داشته‌اند. در اودوادا، اداره و نگهداری آتش ایرانشاه به خانواده‌های موبدان سنجانی سپرده شده است. این سنت، نقش مهمی در حفظ پیوستگی تاریخی میان نسل‌های مختلف موبدان و جامعه پارسیان داشته است.

آیین‌های مربوط به ایرانشاه دارای برخی ویژگی‌های خاص است که آن را از دیگر آتشکده‌های زرتشتی متمایز می‌کند. یکی از مهم‌ترین مراسم، بوی (Boī) است که طی آن آتش در زمان‌های معین با تشریفات خاص مورد احترام و تقدیس قرار می‌گیرد. در این مراسم، چوب صندل به عنوان سوخت مقدس آتش مورد استفاده قرار می‌گیرد. مراسم بوی در طول شبانه‌روز چندین بار انجام می‌شود و موبدان با اجرای تشریفات مقرر، آتش را در وضعیت مناسب نگه می‌دارند. برخی از جزئیات آیینی ایرانشاه، از جمله تعداد دفعات نواختن زنگ، تعداد چوب‌های صندل و برخی مراحل مراسم، ویژگی‌هایی سنتی و منحصر به این آتشکده دانسته شده‌اند. این آیین‌ها نشان‌دهنده اهمیت حفظ سنت‌های کهن در جامعه زرتشتی هند است.

اودوادا ، مرکز زیارت زرتشتیان در هند

اودوادا امروزه یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی زرتشتیان در جهان است. زرتشتیان و پارسیان از نقاط مختلف هند و همچنین از ایران، پاکستان، آمریکای شمالی، استرالیا، نیوزیلند، آفریقای جنوبی، شرق آفریقا و دیگر کشورهایی که جوامع زرتشتی در آنها حضور دارند، برای زیارت ایرانشاه به اودوادا سفر می‌کنند.

زیارت ایرانشاه تنها جنبه مذهبی ندارد، بلکه برای بسیاری از پارسیان، فرصتی برای ارتباط با تاریخ و هویت فرهنگی جامعه آنان نیز محسوب می‌شود. خانواده‌های زرتشتی، به‌ویژه زوج‌های تازه‌ازدواج‌کرده، نیز سنت زیارت ایرانشاه را گرامی می‌دارند و در برخی موارد به نیت خیر و برکت، مراسم ماچی را برای آتش مقدس انجام می‌دهند.

یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های سالانه در اودوادا، سالگیری یا سالگرد استقرار آتش ایرانشاه در اودواداست. این مناسبت بر اساس تقویم زرتشتی و در ماه «آذر» برگزار می‌شود و زائران بسیاری در این ایام به اودوادا می‌آیند. علاوه بر سالگیری، روز «بهرام» در هر ماه و همچنین جشن‌های مرتبط با سال نو زرتشتی از مناسبت‌هایی هستند که موجب افزایش حضور زائران در اودوادا می‌شوند. در این ایام، روستای اودوادا حال‌وهوای ویژه‌ای پیدا می‌کند و عرضه چوب صندل، گل و دیگر اقلام مورد استفاده در مراسم مذهبی رونق می‌گیرد. آتش ایرانشاه اودوادا را می‌توان یکی از برجسته‌ترین نمادهای تداوم تاریخی فرهنگ و آیین زرتشتی در خارج از ایران دانست. تاریخ این آتش، روایتگر مسیر طولانی مهاجرت زرتشتیان، شکل‌گیری جامعه پارسی در هند و تلاش چندین نسل برای حفظ هویت دینی و فرهنگی آنان است.

از این منظر، ایرانشاه تنها یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه یک میراث تاریخی، دینی و فرهنگی مشترک میان ایران و هند به شمار می‌رود. مسیر تاریخی آتش از ایران به سنجان و سپس از سنجان، بهروت، ونسدا و نوساری تا اودوادا، خود به‌نوعی بازتاب تاریخ پر فراز و نشیب زرتشتیان هند است.

اهمیت این میراث موجب شده است که در دهه‌های اخیر، دولت هند و دولت گجرات نیز برای حفاظت از میراث تاریخی اودوادا اقداماتی انجام دهند. در سال ۲۰۰۷ طرح‌هایی برای توسعه و حفاظت از میراث این منطقه مطرح شد که هدف اصلی آن حفظ ویژگی تاریخی و مذهبی اودوادا و جلوگیری از تبدیل آن به صرفاً یک مقصد گردشگری تجاری بود.

آتش بهرام ایرانشاه اودوادا یکی از ارزشمندترین میراث‌های زرتشتی در هند و از مهم‌ترین نمادهای ارتباط تاریخی میان ایران و جامعه پارسیان هند است. اگرچه ساختمان کنونی آتشکده در اودوادا قدمتی چندصدساله دارد، پیشینه آتش مقدس به سنت مهاجرت زرتشتیان ایران به هند و استقرار آنان در سنجان بازمی‌گردد. تداوم نگهداری این آتش طی قرن‌ها، انتقال آن در دوره‌های مختلف تاریخی و حفظ آیین‌های مربوط به آن، نشان‌دهنده تلاش جامعه زرتشتی برای پاسداری از هویت دینی و فرهنگی خویش است. ازاین‌رو، ایرانشاه اودوادا را می‌توان نه‌تنها یک زیارتگاه مهم زرتشتی، بلکه یکی از زنده‌ترین نمادهای پیوند تمدنی و فرهنگی ایران و هند دانست.

منابع:

1.        Boyce, Mary & Kotwal, Firoze M. P.
   “Irānšāh.” Encyclopaedia Iranica, Vol. XIII, Fasc. 5, pp. 531–533.
    
2.        Boyce, Mary.
   “Ātaš.” Encyclopaedia Iranica.
    
3.        Hinnells, John R. & Williams, Alan (eds.).
   Parsis in India and the Diaspora. Routledge.
    
4.        Kotwal, Firoze M.
   “Some Observations on the History of the Parsi Dar-i Mihrs.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Vol. 37, 1974, pp. 664–669.
    
5.      Godrej, Pheroza J. & Mistree, Firoza Punthakey.
   A Zoroastrian Tapestry: Art, Religion & Culture. Mumbai: Mapin Publishing, 2002.